GLOBALIZAM I OSNOVNI PRINCIPI (GRADIVNI ZAKONI) MEĐUNARODNOGA PRAVA

 

 

 

Globalizam kao način mišljenja i delanja ima i dobre i loše strane. Govoriću o možda najgorima pošto one dovode u pitanje i obescenjuju i one dobre. Radi se o globalnom imperijalizmu režima Sjedinjenih Američkih Država, najopsežnijem imperijalizmu u istoriji čovečanstva. Ta zemlja održava vojne baze po celom svetu; ima ih u Japanu, na malim tihookeanskim ostrvima, na Bliskom istoku, u Latinskoj Americi, u zemljama članicama Natoa, u bivšim jugoslovenskim republikama, u otetoj srpskoj pokrajini Kosovu i Metohiji. Poznato je da pored javnih postoje i tajne vojne baze te velesile. Očigledna svrha tih baza je zastrašivanje i napad na druge države. Međutim, Sjedinjene Američke Države su i zemlja najsavršenije propagande. Znameniti britanski državnik i istoričar Džems Brajs (James Bryce) koji je krajem 19. veka napisao kapitalno delo "Američki komonvelt", nazvao je javnu vlast u Sjedinjenim Američkim Državama "vladavinom putem javnog mnenja". U današnjim uslovima, tu vlast je naš književnik i filosof Predrag Dragić Kijuk s pravom pak nazvao "orvelokratija". Tako, kada je pre izvesnoga vremena Uzbekistan otkazao ugovor sa Sjedinjenim Američkim Državama o korišćenju jedne vazduhoplovne baze na svojoj teritoriji, neki zapadni mediji su taj suvereni akt jedne suverene države iritirano okarakterisali kao„napad na prava čoveka i demokratiju“! No, naročito širenje Natoa na Istok, za šta se najvećma zalažu upravo Sjedinjene Američke Države, Rusija doživljava kao najopasnije ugrožavanje svoje bezbednosti i prvorazrednu pretnju svetskom miru. Radi se o prijemu Ukrajine i Gruzije u tu vojnu alijansu Zapada, dveju zemalja koje su vekovima bile u sastavu Ruskoga Carstva, a potom i Sovjetskoga Saveza, do njegovog raspada 1991. godine. Da Rusija neće mirno da posmatra ovaj prelaz njenih nekadašnjih krajina u neprijateljske ruke, pokazuje njena oštra protivakcija u Gruziji u avgustu prošle godine, i osamostaljivanje dvaju autonomnih regiona Gruzije, Abhazije i Južne Osetije. Time je opasnost od trećeg svetskog rata postala krajnje realna. Zato ne treba da čudi da sve više nemačkih intelektualaca traži od svoje zemlje da istupi iz Natoa – Severnoatlantskoga pakta, pozivajući se na prost argument da ulazak Ukrajine i Gruzije, koja nije ni evropska zemlja, u tu vojnu alijansu niukoliko ne služi zaštiti primorja severnog dela Atlantskoga okeana, već daleko više njegovoj nesigurnosti.

Šta o tome može da kaže pravo, budući da je jedna od bitnih funkcija prava upravo kolektivna sigurnost. Ovde stoje jedan nasuprot drugom dva osnovna principa, rekao bih čak dva gradivna zakona međunarodnoga prava. Pošao bih od principa svetske vlade, koji je najtešnje povezan sa globalističkim integralizmom i koji sa njim opstaje ili pada; bez svetske vlade integralni globalizam nije moguć. Pobornik svetske vlade još od kraja Prvog svetskog rata u prvom su redu Sjedinjene Američke Države. Kao prototip te vlade trebalo je da bude "Društvo naroda" koje je stvoreno Versajskim mirovnim ugovorom od 1919. godine, a na zauzimanje znamenitog predsednika Sjedinjenih Država Vudroa Vilsona. Samo, tada je u politici te zemlje preovladala stara izolacionistička struja, pa Sjedinjene Američke Države, paradoksalno, nisu ušle u Društvo naroda. Obrt od izolacionizma ka intervencionizmu izveo je drugi znameniti predsednik Sjedinjenih Država, Franklin Delano Ruzvelt, koji je u četiri mandata, u razdoblju od 1933. do 1945. godine, bio biran za šefa države. Pošto je prvobitno zastupao politiku neutralnosti prema ratnim zbivanjima u Evropi, on će se od 1941. u potpunosti zalagati za svetsku dominaciju svoje zemlje. Znakovita je, s tim u vezi, izjava njegovoga ministra rata, čuvenoga diplomate Stimsona, od 9. juna 1941. da je zemljina kugla "danas premalena za dva suprotstavljena politička sistema", Ruzvelt je bio taj čija će reč biti presudna da na mesto bankrotiranoga Društva naroda stanu Ujedinjene nacije kao savršeniji prototip svetske vlade. Ujedinjene nacije to, međutim, nisu mogle da postanu zbog suprotstavljanja Sovjetskoga Saveza i Pokreta nesvrstanih zemalja. Tek nestanak Sovjetskoga Saveza i privremeno odsustvo njegovog nastavljača Rusije iz svetskopolitičke arene, dali su novi polet staroj zamisli. No, sada su karte mogle da budu otvorene, pa je sa strane Sjedinjenih Američkih Država signalisano, da svetska vlada neće biti Ujedinjene nacije, već vlada samih Sjedinjenih Američkih Država! S tim u vezi, promenjeno je i pravno poimanje rata. Ratovi i oružane intervencije Sjedinjenih Američkih Država po celom svetu postali su "pravednim" upravo zato što ih vode, odnosno preduzimaju, Sjedinjene Američke Države. Samo, "pravedan rat" je u stvari jedino građanski rat, tako da je epoha ratova i oružanih intervencija u kojima glavnu ulogu imaju Sjedinjene Američke Države epoha građanskih ratova najrazličitije vrste. Zanimljivo je da se to poimanje rata dodiruje sa teorijom rata boljševičkog prvaka Lenjina, koji je u svom spisu "Rat i revolucija" ustvrdio da je u savremenim uslovima rat koji jedna država vodi protiv druge legitiman jedino onda kada je "revolucionaran", dakle građanski rat. Samo, svetska ekonomska kriza, koja je među ostalim postavila i pitanje rentabilnosti američkih vojnih baza diljem sveta, povratak Rusije u veliku politiku i uznemiravajuća perspektiva da bi centar svetske vlade mogao da se nađe u NR Kini, stavili su iznova projekt svetske vlade pod kontrolom Sjedinjenih Američkih Država ad acta.

Suprotan tome je osnovni princip ili gradivni zakon ravnoteže snaga velikih sila, zahvaljujući kome je savremeno međunarodno pravo i postalo onim što jeste, to jest pozitivnim pravom različitim od "prirodnoga prava" rimokatoličke teologije. Taj princip kaže da svaka promena u međunarodnome pravu koja predstavlja poremećaj statua quo-a među državama mora da bude sankcionisana na konferenciji velikih sila. Pretpostavka je sistema ravnoteže snaga da je državno uređenje pojedine države kao subjekta međunarodnoga prava njena unutrašnja stvar. Prećutno je princip najpre sadržan u Vestfalskom mirovnom ugovoru od 1648. godine, kojim je okončan veliki zapadnoevropski rat između rimokatolika i protestanata na nemačkom tlu ("Tridesetogodišnji rat"). Izrično je pak spomenut u Utrehtskom miru od 1713. Najznačajniju pak primenu tog principa srećemo na Bečkom kongresu koji je trajao od 1814. do 1815. godine, kojim su uklonjene posledice napoleonovskih ratova i zahvaljujući čijim odlukama je održavan mir u Evropi do 1914. godine. Za nas je posebno značajna Pariska konferencija od 1856. na kojoj je unutrašnja samostalnost Srbije dobila garantiju velikih sila, a još je značajniji Berlinski kongres od 1878. koji je Srbiju priznao kao potpuno nezavisnu državu. Današnji tok svetske politike razvija se u pravcu ponovnoga oživljavanja tog principa. No, potpuno uspostavljanje konferencije velikih sila kao vrhovnog organa međunarodne zajednice još uvek je stvar neodređene budućnosti, pošto ono zavisi i od aranžmana te konferencije sa drugim međunarodnim organizacijama i organima.

 

Januar 2009.                                                                          Dr Milan Petrović