IZLAZAK SRBIJE NA MORE (POMORSKE LUKE SRBIJE) KAO GEOPOLITIČKA NUŽNOST I PRAVNO PITANjE

Savremeni italijanski putopisac Klaudio Magris (Claudio Magris), dospevši 1986. godine niz Dunav do Beograda (Dunav, Zagreb 1988, 299 id.), zapisao je da je Jugoslavija naslednik Austro-Ugarske kao "nadnacionalne i složene države". Uz to: "Maršal Tito je na kraju sve više bio nalik na Franju Josipa, ne dakako zato što se borio pod njegovim zastavama u Prvom svetskom ratu, već zbog spoznaje i želje da mu okupi nasljedstvo ― i Leadership ― nadnacionalno i podunavsko.“ No, Austro-Ugarska se posle smrti Franje Josifa, usred Prvog svetskog rata, 21. novembra 1916. godine, pokazala kao nemoguća država, kao što se i Jugoslavija, posle Titove smrti, uskoro takođe pokazala kao nemoguća država. S tim, što "pokazati se" i "biti" ovde nije isto. Jugoslavija je, naime, bila nemoguća država još od svoga proglašenja, pod nazivom "Kraljevstvo Srba, Hrvata i Slovenaca", 1. decembra 1918. godine. I kada se ta nemogućnost preobrazila početkom 1990-ih u stvarnost, svaka federalna jedinica Titove Jugoslavije izašla je iz Jugoslavije obogaćena, to jest, iznela je iz nje više nego što je u nju uložila. Samo je Srbija, s obzirom na stanje koje je postojalo pre 1. decembra 1918. godine, bila mnogostruko opljačkana. Ona je izgubila izlazak na more (pomorsku luku) zbog koje je ― prvenstveno ― i ušla u Prvi svetski rat te kao pobednica u njemu i osnovala jugoslovensku državu. Jer, bez izlaska na more, okružena severnoatlantskim vazalijama kao aktuelnim i potencijalnim neprijateljima, ona je osuđena na smrt. Zato je njeno teritorijalno proširenje dobivanjem izlaska na more, odnosno pomorske luke, jedne ili više njih, za nju geopolitička nužnost prvog reda. Po nama, jedino moguće rešenje je povraćaj Srbije u stanje koje je postojalo pre Titovog teritorijalnog rastakanja Srbije, to jest u okvire njenih međunarodnih granica koje su postojale na dan 1. decembra 1918. godine, ali koje su latentno, kao što ćemo videti, nastavile da i dalje traju, čime ono što je za nju geopolitička nužnost dobiva i pravno pokriće. Očigledno je da ovo razmatranje mora biti i istorijsko, u smislu potpunog utvrđivanja činjeničnog stanja. Ali, njegov smer je prevashodno pravni, jer se radi o pravima Srbije da joj se povrati protivpravno oduzeto i prizna pravovaljano stečeno. S tim, što se ne radi prosto samo o legalističkom, pozitivnom pravu, već i o višem, istorijskom pravu Srbije, odnosno srpske nacije, kao krajnjem osnovu njenih teritorijalnih pretenzija. Već u prvom značajnom geopolitičko-nacionalnom programu Srbije, "Načertaniju" tadašnjega ministra unutrašnjih dela, Ilije Garašanina, koje je sastavio 1844. godine, stoji u delu "O politiki Srbije u smotreniju Bosne, Hercegovine, Crne Gore i Severne Albanije", pod tačkom 5. sledeće: "Cela spoljašnja trgovina Srbije nalazi se u rukama Austrije… Preko Zemuna sa stranim državama u neposredsveni trgovački sojuz stupiti, ostaće svagdar stvar vrlo mučna. Zbog toga se Srbija pobrinuti mora za nov trgovački put koji bi Srbiju na more doveo i za nju tamo pristanište stvorio. Ovakav put samo je onaj za sada mogućan koji preko Skadra u Dulcinj vodi. Ovde bi našao srpski trgovac, sa svojim prirodnim proizvodima u dalmatinskim prirodnim brodarima i trgovcima, svoje jednoplemenike, a pri tom vrlo vešte i sposobne ljude koji bi ih pri kupovanju stranih espapa dobro i pošteno poslužili i na ruci bili. Onde bi, dakle, nužno bilo srpsku trgovačku agenciju podići i pod odbranu i zaštitu ovu prodaju srpskih proizvoda i kupnju francuskih i engleskih espapa staviti." Inače, strožerna misao "Načertanija" je sjedinjenje s Kneževinom Srbijom, Crne Gore, Bosne i Hercegovine te Stare Srbije (Severne Albanije), dakle onih srpskih zemalja koje su se nalazile pod turskom vlašću; Garašanin je imao u vidu skoru i neizbežnu propast Turskoga carstva. Značajno je da je naš najveći diplomata u doba borbe za potpuno oslobođenje od turske vlasti to sjedinjenje zasnivao na istorijskom pravu. U delu "Načertanija" naslovljenom "Politika Srbije", on kaže: "Srpska država koja je već srećno počela, no koja se rasprostirati i ojačati mora, ima osnov svoj i temelj tvrdi u carstvu srpskom 13-ga i 14-g stoljetija i u bogatoj i slavnoj srpskoj istoriji… Car Dušan Silni primio je već grb carstva grčkog. Dolazak Turaka prekinuo je ovu promenu i preprečio ovaj posao za dugo vreme; no sad, pošto je sila turska slomljena i uništena tako reći, treba da počne isti onaj duh dejstvovati, prava svoja nanovo tražiti i prekinuti posao nanovo nastaviti. "Ovaj temelj i ove osnove zidanja carstva srpskog valja, dakle, sad od razvalina i nasutina sve većma čistiti i osloboditi, na vidik izneti, i tako na ovom tvrdom i stalnom istoričeskom fundamentu novo zidanje opet preduzeti i nastaviti. Črez to će ovo predprijatije u očima sviju naroda a i samih kabineta, neiskazanu važnost i visoku vrednost zadobiti; jer ćemo onda mi Srbi pred svet izaći kao pravi naslednici velikih naših otaca, koji ništa novo ne čine no svoju dedovinu ponavljaju. Naša, dakle, sadašnjost neće biti bez sojuza sa prošlošću, nego će ova činiti jedno zaviseće, sastavno i ustrojeno celo, i zato Srpstvo, njegova narodnost i njegov državni život stoje pod zaštitom svetog prava istoričeskog."(Podvukao M.P.) Garašanin svoje "Načertanije" nije namenio javnosti, jer bi inače to moglo da posluži i neprijateljima Srpstva; "Načertanije" bi trebalo da primenjuju čelnici naše politike bez navođenja izvora. Zato je ono objavljeno tek 1906. godine u "Delu". Ne slučajno baš tada, jer su zbog otvorenoga neprijateljstva Austro-Ugarske, koja je protiv Srbije povela "carinski rat", najširi krugovi naše javnosti uvideli da je Srbiji neophodan izlazak na Jadransko more. Očigledno da ne bi dodatno razjarivao Austriju, Garašanin nije u "Načertaniju" ništa govorio o ujedinjenju sa Srbima koji su živeli u dvojnoj monarhiji. No, on u delu "Srem, Bačka i Banat" ističe da će se odnosi sa tamošnjim sunarodnicima popravljati, "i to u onoj meri u kojoj knjaževstvo Srbije sve više i više kao dobro uređena i izobražena država pokaže se". On je takođe − kritički i oprezno − ispitivao mogućnost saradnje sa Hrvatima, posebno sa biskupom Josipom Jurjem Štrosmajerom; (v.: V. Đ. Krestić, Znameniti Srbi o Hrvatima, Novi Sad 1999, 17 idd.). Nikola Pašić, "patrijarh slovenskih političara, živa relikvija srpskog naroda" (iz naslova članka D.M. Šijačkog, u "Ilustrovanom radikalnom almanahu", Beograd 1924, II, 17 idd.), nije često spominjao istorijsko pravo, već je radije pribegavao drugim opravdanjima. Tako u ekspozeu na tajnim sednicama Narodne skupštine od 29. i 30. avgusta 1916. godine, Pašić, u svojstvu predsednika Vlade i ministra inostranih dela, kaže: "Interesi opstanka Srbije i srpsko-hrvatskog naroda poklapaju se sa interesima Trojnog sporazuma, koji teži da načini silnu barijeru nemačkom prodiranju na istok. U toj zajednici interesa leži naš spas, naš opstanak i naš napredak." (Nikola Pašić u Narodnoj skupštini, IV, priredio Đ. Stanković, Beograd 1998, 121). A u izjavi "Morning Post"-u 17. oktobra 1918. godine u Londonu, Pašić veli: "Ovim svečano izjavljujem, da Srbija smatra svojom nacionalnom dužnosti, da oslobodi Srbe, Hrvate i Slovence. Kad budu slobodni, bit će im priznato pravo samoopredeljenja, tj. pravo da slobodno izjave, da li žele da se pridruže Srbiji na osnovu krfske deklaracije ili žele da stvaraju male države, kao u dalekoj prošlosti." (V. Novak, Antologija jugoslovenske misli i narodnog jedinstva, Beograd 1930, 799 id.). Samo, Pašić nije gubio iz vida i istorijsko pravo Srbije. "Potežući istorijsko pravo (teritorija srednjovekovnih srpskih kraljeva i careva), Pašić je gradio sve upornije "južnu varijantu ujedinjenja" i, shodno tome, iskazivao potrebu da Srbija u tim krajevima vodi nacionalnu propagandu." (Đ. Đ. Stanković, Nikola Pašić i jugoslovensko pitanje (1), Beograd 1985, 74). A u deklaraciji pročitanoj 21. marta 1913. godine u Narodnoj skupštini (u vezi sa Prvim balkanskim ratom), Pašić naprosto klikće: "Od jedne slavne bitke išla je (srpska vojska, M.P.) munjevitom brzinom drugoj. Na Kumanovu je pokajala Kosovo i povratila Dušanovu carsku stolicu Skoplje; na Prisatu i Prilepu vaskrsla slobodu prestonici Kraljevića Marka; na Bitolju pokazala celom svetu svojom sjajnom, besprimernom pobedom, da nema granica požrtvovanju i vojničkim vrlinama srpske vojske. (Živela vojska!). „Te njene osobine dovešće je do Jegejeskog mora; na tim krilima ona je preletela sa Prizrena slavnog preko malisorskih i miriditskih krševa na našu staru i željenu Adriju." (Nikola Pašić u Narodnoj skupštini, III, priredila D. Stojanović, Beograd, 1997, 490). Šta je istorijsko pravo? Prema izvesnim shvatanjima u pravnoj filosofiji, istorijsko pravo je jedna vrsta prirodnog prava; (v.: E.Wolf, Das Problem der Naturrechtslehre. Versuch einer Orientierung, 2. Aufl., Karlsruhe 1959, 145 idd.). No, dok je po danas vladajućem shvatanju prirodnog prava, ono subjektivno pravo pojedinca, "pravo čoveka", istorijsko prirodno pravo je pravo nacije, u prvom redu njeno pravo na teritoriju. Ovde su potrebna izvesna bitna pojašnjenja. Nacija i narod nisu isto. Narod je čisto realna zajednica ljudi. Iznad naroda stoji država, koja je pored monopola fizičke prinude nosilac i prava kao duhovne sile. Zato se ne može reći da narod "ima državu", već obratno, da država ima narod. Međutim, iznad države stoji nacija kao naravstveni (etički) organizam, koji za svoje svrhe obrazuje državu kao sistem organa koji ga predstavljaju. Doduše, zavisno od istorijskih okolnosti, nacija je gdekad lišena države, ali ona tada obrazuje izvesne druge bitne institucije čiji je supstrat, kao što je religijska zajednica (Crkva), pedagoški sistem i lokalna samouprava. Napomenimo da je u odnosu na državu naciji jednak "kulturni krug"; (v.: M. Scheler, Der Formalismus in der Ethik und die materiale Wertethik, 5. Aufl. von M. Scheler, Bern/München 1966, 534). Recimo, Rimska imperija nije počivala na određenoj naciji, već na grčko-rimskom kulturnom krugu. Navedimo i jedan savremeni primer. Sjedinjene Američke Države nemaju naciju, "nation" u severnoameričkoj pravnoj terminologiji označava "saveznu državu" nasuprot "državama" (states) kao federalnim jedinicama. No, supstrat Sjedinjenih Američkih Država čini angloamerički kulturni krug. Napomenimo da Hegel o Sjedinjenim Američkim Državama najpre kaže da su one "federacija" i "država", no potom da u njima odsustvuje "zbiljska država i zbiljska vlada", što će reći duhovno jedinstvo koje čini naciju; nema Crkve kao institucije i umesto nje "vlada najneobuzdanija divljačnost svih (mogućih) uobraženja". (G.W.F. Hegel, Vorlesungen über die Philosophie der Geschichte, von F. Brunstäd, Stuttgart 1961, 143, 145, podvučeno u izvorniku). Zato je Hegelovo poimanje države kao "blagonaravlja" (Sittlichkeit) u stvari zamena za naciju i nacionalnu državu, jer je u vreme pojave njegove "Filosofije prava", 1820., Nemačka bila podeljena na mnoštvo država i državica, a on profesor filosofije jedne od njih, Kraljevine Pruske; (v.: G.W.F. Hegel, Grundlinien der Philosophie des Rechts oder Naturrecht und Staatswissenschaft im Grundrisse, Nach der Ausgabe von E. Gans, herausg. von H. Klenner, Berlin 1981, 188 idd., 277 idd.). Pripadnici nacije imaju u pogledu nacionalnih dobara prava i dužnosti, i ta prava i dužnosti jedno pokolenje nasleđuje od drugog. To nasledno pravo bitan je element istorijskog prava. Jedan od najvećih francuskih istoričara i filosofa Ipolit Ten (Hippolyte- Adolphe Taine, Les origines de la France contemporaine (1875 - 1893), II, 9-e éd., Paris 1885, 187 id.) , s tim u vezi veli: "Svako pokolenje samo je privremeni delovođa i odgovorni čuvar dragocene i slavne imovine koju je primilo od prethodnog sa obavezom da je prenese sledećem. U toj zadužbini na večita vremena, u koju su svi Francuzi, od prvih dana postojanja Francuske, prinosili svoje darove, namera bezbrojnih dobročinitelja nije izazivala sumnju: Oni su pridonosili pod uslovom da zadužbina ostane netaknuta, i da svaki sledeći plodouživalac bude samo njen upravitelj. Ako neki od tih plodouživalaca, zbog drskosti i lakoumnosti, usled prenagljenosti ili pristrasnosti, okrnji amanet koji mu je poveren, on čini nepravdu svim svojim prethodnicima čiju žrtvu kvari i svim svojim naslednicima čije nade izigrava. − Tako dakle, pre nego što ustanovi, neka sagleda zajednicu u celom njenom obimu, ne samo u sadašnjici, nego još i u budućnosti, dokle pogled seže. Javni interes obuhvaćen tim dugim pogledom jeste cilj tek na završetku. Oligarhijski, monarhijski ili aristokratski, ustav je samo mašina, dobra, ako postiže taj cilj, loša, ako ga ne postiže, i koja, da bi ga postigla, mora, kao svaka mašina, da se prilagođava zemljištu, materijalu i okolnostima. Najučeniji je nelegitiman kada rastače državu. najneotesaniji je legitiman onda kada održava državu." Znameniti engleski politički pisac, Edmund Berk, iznosi sasvim slične stavove nekih devedesetak godina pre Tena (E. Burke, Réflexions sur la Révolution de la France (1790), Paris, éd. Laurent & fils (2-e éd.), bez godine izdanja, 58 idd.): "Puka ideja obrazovanja novoga državnog uređenja dovoljna je da nas ispuni gnušanjem i užasom. Želeli smo u doba revolucije, i želimo još i danas, da ono što posedujemo treba da bude samo nasleđe od naših predaka. Jako smo brinuli da na to telo i tu naslednu lozu ne nakalemimo kakav izdanak koji uopšte ne bi bio od prirode izvorne biljke. Sve reforme kojima smo pribegavali do danas bile su zasnovane na odnosu koji su imale sa davninom; i nadam se, čak sam ubeđen, da će sve što će potom moći da se uradi, biti brižljivo usmeravano prema istim analogijama, istim autoritetima i istim primerima… "Postojana politika ove Kraljevine jeste, da se naše najsvetije povlastice i naša najsvetija prva sagledavaju kao nasleđe." "U onom glasovitom zakonu iz treće godine vladavine Karla Prvog, nazvanom "Peticija o pravima" (The petition of rights), Parlament kaže Kralju: "Vaši podanici nasledili su tu slobodu; oni svoje zahteve ne zasnivaju na apstraktnim principima kao što su prava čoveka, već na pravima Engleza, i potražuju imovinu svojih predaka. Selden (Selden), i drugi duboki učenjaci koji su sastavili tu pravnu predstavku, takođe su dobro poznavali opšte teorije koje se tiču prava čoveka, kao nijedan od brbljivaca sa vaših katedara ili vaše govornice; zacelo tako dobro kao doktor Prajs (Price) ili opat Sjejes (abbé Syeyes). No, iz razloga dostojnih te praktične mudrosti, koja je nadgornjavala teorijsko znanje, dali su preimućstvo tom pozitivnom naslovu, autentičnom i naslednom, nad svim onim što može biti drago čoveku i građaninu; nad tim pravom maglovitim i spekulativnim, koje bi njihovo izvesno nasleđe izložilo rasipanju i pljački od strane svih mogućih nastranih i svadljivih duhova…" "Primetićete da od doba velike Povelje pa do doba deklaracije o pravima, konstantna politika našeg Ustava bila je takva da se naše slobode zahtevaju i potvrđuju kao nasleđe koje su nam ostavili naši pređi, i koje smo bili dužni da prenesemo svome procvatu, kao dobro koje naročito pripada Narodu ove Kraljevine, bez ikakve vrste odnosa sa nekim drugim opštijim ili starijim pravom. Na taj način naš Ustav očuvava jedinstvo, uprkos velike različitosti svojih delova. Mi imamo naslednu Krunu, naslednu otadžbinu, te Donji dom i Narod, koji nasleđem od dugog lanca predaka drže svoja preimućstva, svoje povlastice i svoje slobode." Nacija može deo svoje teritorije izgubiti na dva načina: ili dobrovoljno, na primer kupoprodajom ili razmenom; ili kao kaznu, zbog zločina koje je njena vojska počinila za vreme rata na tuđoj teritoriji. Recimo, Nemačka je deo svojih istočnih teritorija izgubila zbog svojih krivica u Prvom i Drugom svetskom ratu. Izuzetno značajno pitanje važenja istorijskog prava postavilo se u odnosima Austrije i Ugarske. Kraljevina Ugarska spadala je u manji broj većih evropskih država u kojima u Srednjem veku nije uspostavljen kraljevski apsolutizam, već se kao oblik vlasti zadržao dualizam kralja i staleža. Već je 1222. kralj Andrija Drugi bio primoran da "Zlatnom bulom", kao nekom vrstom ustava, ograniči svoju vlast, i sve do 1678. godine ugarski kraljevi morali su prilikom stupanja na presto da je pred staležima potvrde. Zlatna bula od 1222. sadržavala je odredbe o porezima, ratnoj službi, pravosuđu, zarobljeništvu, nasleđivanju kletveničkih (lenskih) dobara, ali je najupadljivije bilo priznanje prava kraljevim vazalima (servientes) i dvorskim odličnicima (jobagiones castri) da oružanom silom brane priznata prava od povreda koje bi im naneo kralj (ius insurrectionis, ius resistendi). Međutim, na pritisak rimskog pape, Andrija Drugi je 1231. bio prinuđen da izmeni Zlatnu bulu pre svega utoliko, što je ukinuo pravo na otpor, ali je zauzvrat priznao pravo nadbiskupa od Estergoma da ekskomunicira kralja ukoliko bi ovaj narušio svoje prihvaćene obaveze. Ugarska je posle propasti Carstva srpskog dugo odolevala turskoj najezdi u Evropu, bila "predziđe hrišćanstva" (antemurale christianitatis); "Sibinjanin Janko" iz srpske narodne pesme u stvari je ugarski kraljevski namesnik Janoš Hunjadi (1407- 1456.). No, u bitki na Mohačkom polju 29. avgusta 1526. godine, bude ugarska vojska od Turaka ametice potučena, pri čemu je i ugarski kralj Ludovik Drugi Jagelović smrtno stradao ("mohačka katastrofa"). Potom se i Ugarska raspala. Istočni deo postao je turski protektorat, dok je zapadni deo − voljom staleškog sabora i po pravu nasleđa − polučio za kralja austrijskoga nadvojvodu Ferdinanda Prvog Habsburga, čime je Ugarska konačno ušla u sastav Habsburške imperije. Samo, habsburška vlast nije zadugo bila čvrsta; zavere i pobune plemstva i seljaka bile su na dnevnom redu. Tek je staleški sabor u Presburgu ili Požunu (Bratislavi) 1687. priznao naslednu monarhiju Habsburgovaca, a iste godine im se potčinila i Transilvanija. Tu vlast treblo je da učini trajnom za večita vremena jedan zakon od 19. aprila 1713. godine nazvan "Pragmatička sankcija" (Sanctio pragmatica, lex perpetuo valitura). Naime, Ugarska je 1687. godine priznala za svoje nasledne kraljeve samo muške naslednike cara Leopolda Prvog. Kada je Karlo Šesti 1711. godine stupio na presto, bio je najpre bez dece. Tek 1716. godine rodio mu se sin, kršten imenom Leopold, koji je umro iste godine. Dana 13. maja 1717. godine došla je na svet njegova kći Marija Terezija, koja je došla u obzir za jedinu naslednicu celokupnog habsburškog zemljišnog poseda. Te okolnosti ukazivale su na skoro gašenje habzburgovske dinastije po muškoj liniji. Da bi i ženskom potomstvu obezbedio habsburško nasleđe, Karlo Šesti, tada još bezdetan, tajno je doneo Pragmatičku sankciju kao "kućni zakon", oglasivši je samo pred skupštinom najviših dostojanstvenika i savetnika. Prema Pragmatičkoj sankciji, sva vladareva kraljevstva i zemlje koje je nedeljeno nasledio, isto tako nedeljeno treba da pripadnu, po pravu prvorođenja (primogeniture), njegovim telesnim muškim potomcima ili, po gašenju muškoga potomstva, njegovom ženskom potomstvu. Nakon vladajuće karolinške linije, pravo nasleđivanja prelazi na ženske potomke Josifa Prvog te, ako ni oni nisu živi, na ženske potomke Leopolda Prvog, vazda po pravu prvorođenja. Karlo Šesti bio je svestan da samovoljno, kućnim zakonom, može da uredi nasleđivanje svoga prestola jedino u staroaustrijskim i češkim zemljama, ali ne i u Ugarskoj i njenim pokrajnim zemljama. Zato je odlučio da, počev od 1720. godine, Pragmatičku sankciju podnese na usvajanje svim staležima svojih naslednih zemalja. Ugarski i transilvanski staleži sazvani su među poslednjima, kada je Pragmatičku sankciju već prihvatila većina drugih staleških sabora. Ugarski državni sabor uzakonio je Pragmatičku sankciju 1722/23. Samo, ugarski zakon je znatno izmenio prvobitnu verziju Pragmatičke sankcije. Po njemu, pravo nasleđivanja ugarskoga prestola bilo je suženo na muške i ženske potomke Karla Šestog, a dodat je i uslov da naslednik, odnosno naslednica, bude rimokatoličke vere. Ako takvog potomka ne bi bilo, Ugarskoj je ponovo pripadalo pravo slobodnog izbora svoga kralja. Uz to, prestolonasledni austrijski nadvojvoda trebalo je da se kruniše za kralja Ugarske i s njom neodvojivo povezanih pokrajnih zemalja, pošto je akt krunisanja smatran bitnom pretpostavkom vršenja kraljevskih prava, sa obrazloženjem da se krunisanjem vladarska prava naroda prenose na kralja. Pragmatička sankcija nije dakle dovela do nestanka ugarske države, odnosno nastanka nove države, jer je vezivanje postojanja države za izvesne subjektivne uslove, čije nastupanje ne zavisi od volje državne vlasti, nespojivo, kako ispravno primećuje G. Jelinek (G. Jellinek, Die Lehre von den Staatenverbindungen, Berlin 1882, 257 id.), sa prirodom državnoga suvereniteta. Naporedo sa centralističkim nastojanjima cara Josifa Drugog, zakon od 1790/91. naglašava samostalnost Ugarske. Po tom zakonu, ona "poseduje svoju sopstvenu državnu trajnost i svoj ustav, te u njoj s toga vlada njen ispravno krunisani kralj prema njenim sopstvenim zakonima i običajima, za razliku od načina kako se vlada i upravlja u ostalim provincijama". Takođe i carski patent od 11. avgusta 1804. godine o prihvatanju titule austrijskog cara ističe izrično u tački 3. neumanjeno održanje Ustava i povlastica Ugarske. U vreme revolucionarnih previranja, biva 11. aprila 1848. godine donesen Ustav Ugarske, čije su glavne odluke, među ostalim, sledeće: 1. Ujedinjenje Ugarske, Hrvatske, Slavonije, Vojne krajine i Transilvanije (Dalmacija nije ušla u sastav Ugarske). 2. Umesto ugarskog zemaljskog sabora, ustanovljuje se državni sabor (parlament) s budžetskim pravom, kome su ministri koje kralj imenuje odgovorni. 3. Izbori u državni sabor su stvar naroda; pretpostavka biračkog prava je znanje mađarskog jezika, koji je proglašen za službeni jezik u ugarskim zemljama. 4. Nadležnost palatina (kraljevskog namesnika) proširena je. 5. Radi očuvanja zajedničkih interesa pokrajina austrijske polovine Carevine i pokrajina ugarske Krune, imenuje se ministar pri carskom dvoru. 6. Oglašavaju se nevažećim, uz obeštećenje, zemljovlasničko pravosuđe, kuluk i ostale iz podaništva seljaka proishodeće obaveze činjenja; svi građani izjednačeni su pred zakonom, plemićke povlastice ukinute i proglašena sloboda veroispovesti i štampe. No, revolucija je zahvatila i Ugarsku. Kada je kontrarevolucija pobedila u Beču i na carski presto stupio Franja Josif Prvi, on donosi 4. marta 1849. "oktroisani ustav Carevine", prema kome car može da donosi uredbe sa zakonskom snagom. Tim ustavom ukinut je i ugarski ustav od 11. aprila 1848. godine što je bio povod da ugarski nacionalni sabor 14. aprila 1849. godine u Debrecinu izglasa svrgavanje habsburške dinastije. Došlo je do zajedničke vojne intervencije Austrije i Rusije, kojom je ugarska revolucija ugušena, a u Ugarskoj je proglašeno opsadno stanje i 31. decembra 1849. godine uveden carski apsolutizam. Austrijska vlada stala je na stanovište da je Ugarska izgubila pravo na sopstveni ustav. Do 1860. godine bila je austrijska carevina unitarna i centralizovana država. Carskom (oktobarskom) diplomom uvedenom manifestom od 20. oktobra 1860. godine ponovo se uspostavljaju pokrajinske ustanove s pozivanjem na Pragmatičku sankciju od 19. aprila 1713. godine. Ugarskoj to nije bilo dovoljno i ona ističe da je njen Ustav od 11. aprila 1848. godine i dalje na snazi. Preokret u njenu korist nastupio je 1866. godine u "nemačkom ratu" kada je Austrija pretrpela težak vojni poraz od Bizmarkove Pruske i bila izbačena iz zajednice nemačkih država. Franji Josifu Prvom nije preostalo ništa drugo doli da prizna ugarski Ustav (koji je 1849. godine bio ukinuo) i da otpočne pregovore sa ugarskim državnicima na osnovu ravnopravnosti dveju polovina Carevine, koja će se zato i preimenovati u Austro-Ugarsku monarhiju (ili carstvo). Ishod pregovora bila je "realna unija" Austrije i Ugarske kao dveju nezavisnih država sa različitim državljanstvima; (o njoj v.: J.L. Kunz, Die Staatenverbindungen, Stuttgart, 1929, 409 idd.), s pravnim analizama i obimnom književnošću). Bez obzira da li je ova realna unija, koja je prestala da postoji 1918. godine pred kraj Prvog svetskog rata, bila savezna država ili savez država, ona nije bila novo, revolucionarno državno uređenje, već se zasnivala na legitimitetu istorijskog prava, izraženog u Pragmatičkoj sankciji. Tako se ugarski zakon XII od 12. jula 1867. godine o zajedničkim poslovima zemalja ugarske krune i ostalih zemalja nalazeći se pod upravom Njegovog veličanstva i o poretku njihovog obavljanja, u prvom redu poziva na Pragmatičku sankciju i ugarske zakone u koje je ušla, kao svoj pravni osnov. Zato su se i ti zajednički poslovi nazivali "pragmatičkim". Ova takozvana "austro-ugarska nagodba 1867." bila je pravno dovršena austrijskim zakonom od 21. decembra 1867. godine o zajedničkim poslovima koji se tiču svih zemalja Austrijske monarhije i načinu njihovog obavljanja (takozvani "zakon o delegaciji"). Taj zakon nije bio sasvim istovetan sa ugarskim zakonom XII iz iste godine; tako austrijski zakon uopšte ne spominje da "zajednički" poslovi proističu iz Pragmatičke sankcije. Kao svaka realna unija, tako je i Austro-Ugarska imala na prvom mestu zajedničkoga monarha, koji se u austrijskim zemljama nazivao carem, a u ugarskim kraljem, s tom osobenošću što je u Austriji bio ustavni, a u Ugarskoj parlamentarni monarh. Povrh toga, postojali su kao zajednički organi, koji su obavljali zajedničke poslove, Ministarstvo spoljnih poslova i Carskog i Kraljevskog doma, ministarstvo rata, finansijsko ministarstvo za zajedničke troškove, koje je i upravljalo Bosnom i Hercegovinom kao austro-ugarskim kondominijumom, zajednički računski sud, vojno- sudsko veće te viši konzularni sud u Carigradu. Pored zajedničkih, postojale su i "dualističke" agende, koje su se povremeno uređivale sporazumima u vidu ravnoglasnih zakona dvaju delova monarhije, kao što su carinsko zakonodavstvo, posredni porezi na industrijske proizvodnje, kovanje novca i novčana stopa, železnički saobraćaj koji se tiče obeju polovina monarhije, utvrđivanje sistema odbrane, utvrđivanje kvota za zajedničke izdatke. Postojale su i delegacije austrijskog i ugarskog parlamenta, koje su utvrđivale zajednički budžet i kojima su odgovarala zajednička ministarstva. No, kao što ima izmišljenih, mitoloških istorijskih događaja i ličnosti, tako ima i izmišljenih, mitoloških istorijskih prava. Takvo izmišljeno, mitološko istorijsko pravo je "historijsko državno pravo" Hrvatske. U vreme širenja ugarske države, ugarski kralj Ladislav (László) Prvi, nazvan "sveti", zauzeo je 1091. godine pagansku Slavoniju, koja se tada prostirala od Drave do Kapelskog planinskog venca, i osnovao tamo Zagreb kao sedište biskupije i središte pokrštavanja. Posle Slavonije, Ladislav je pristupio osvajanju Hrvatske u užem smislu i Dalmacije, gde je 1091. godine i stekao pravo na hrvatski presto kao nasledni vladar. No, papa Urban Drugi mu je uskratio krunu Hrvatske, ponudivši mu Hrvatsku samo kao papsko lensko dobro koje je ostalo bez vazala. Ladislavu je to bilo premalo, pa su se zbog toga pokvarili odnosi između Ugarske i papstva. Tek je Ladislavljev naslednik, Koloman (Kálmán) Prvi, prozvan "knjigoljubac", izgladio spor sa papom. On je u razdoblju od 1097. do 1105. godine osvojio celu Hrvatsku i Dalmaciju, uključujući i primorske gradove, nakon čega ga je papa priznao za kralja Hrvatske i Dalmacije. U međuvremenu je Koloman postavio svoje namesnike za osvojene teritorije, banove, i ustanovio županije (komitate). Dotle "suvoparna" istorija (v.: Histoire de la Hongrie − des origines à nos jours, par I. Barta et al., Budapest 1974, 68 id.). Samo, postoji i "živopisna", hrvatska istorija; (v.: F. Šišić, Povijest Hrvata u vrijeme narodnih vladara, Pretisak izdanja iz 1925, Zagreb 1990, 622 idd.). Glavno vrelo te istorije i hrvatskog "historijskoga državnog prava" je jedan zapis iz 14. veka, dodat spisu arhiđakona Tome "Historia Salonitana", koji se spis bavi istorijom splitske crkve od rimskih vremena do 13. veka kada je nastao. Taj dodatak nepoznatog autora prozvan je "Pacta conventa" ili "Qualiter", zbog svog naslova: "Qualiter et cum quo pacto dederunt se Chroates regi Hungarie". Vojska ugarskoga kralja Kolomana sukobila se 1097. godine kraj planine Gvozd (danas Petrove gore) sa hrvatskim četama koje je predvodio Petar, poslednji "hrvatski narodni kralj". Ugarska vojska je nadvladala, kojom prilikom je poginuo i Petar, i dalje nesmetano napredovala do Jadranskog mora. No, kada je Koloman krenuo 1102. godine u Hrvatsku da se kruniše, opet su ga, ne zna se gde, presrele hrvatske čete predvođene dvanaestoricom plemenskih starešina (župana) i prinudile ga da sa tim županima zaključi ugovor "kakav oni budu hteli" (!). Po tom sporazumu, Koloman je postao kralj Hrvatske, uz obavezu da hrvatskim plemenima prizna zemljišni posed koji su do tada imali, da ona neće plaćati kralju nikakav porez, a da je njihova jedina obaveza da kralju vrše vojnu službu ukoliko su napadnute granice kraljevine. potom oni pođu do prestonog grada Belgrada na moru, gde Kolomana "okruniše starom hrvatskom krunom". Tom zgodom se kralj obavezao da će on i njegovi naslednici posećivati u Hrvatskoj sabore, da raspravljaju "hrvatske državne poslove i potrebe". Hrvatska je dakle stupila sa Ugarskom u realnu uniju. Premda nema njenog izvornika i premda nema ni posrednoga dokaza njenog postojanja – u vidu ponašanja ugarskih kraljeva u skladu sa njom i nastanka odgovarajućega običajnog prava, "Pakta konventa" je ušla u sve hrvatske udžbenike istorije kao osnov i dokaz hrvatskoga "historijskoga državnog prava". U svom dodvoravanju Hrvatima koje je prevazilazilo svaku meru, "Kvaliter" je priznavala i srpska komunistička istoriografija; (v.: F. Čulinović, u: D. Janković i dr., Istorija države i prava jugoslovenskih naroda, Beograd 1970, 147). Tek po raspadu druge Jugoslavije, počelo se i u nas otvoreno pisati o hrvatskim istorijskim falsifikatima, pa s tim u vezi i o "Pakta konventa". Prvenstvo u tom pogledu pripada V. Šešelju, koji je njihovom razobličavanju posvetio jednu knjigu od preko hiljadu stranica; (v.: V. Šešelj, Rimokatolički zločinački projekat veštačke hrvatske nacije, Beograd 2007, i naš prikaz te knjige u "Srpskoj slobodarskoj misli", 12/2007, 179-211). Falsifikovanost "Kvalitera" dolazi do izražaja odmah odatle, što hrvatsko plemstvo nije imalo pravo da postavlja hrvatskoga kralja. To pravo, u slučaju da je hrvatski presto ostao upražnjen, jer više nije bilo legitimnoga kralja koji bi ga zauzeo, pripadalo je jedino rimskome papi kao lenskome sizerenu Hrvatske. Pretendent na hrvatsku krunu bio je najpre Ladislav, koji je uz faktičku vlast, svoj zahtev zasnivao na tome, što mu je poslednja hrvatska kraljica, Jelena, bila rođena sestra, ali je, kao što smo videli, taj zahtev papa odbio, da bi potom istovetan Kolomanov zahtev usvojio. Ovde je važno imati u vidu razliku između pravnog položaja Slavonije, s jedne strane, i Hrvatske i Dalmacije, s druge. Slavoniju je ugarski kralj naprosto osvojio, i po "pravu mača" bio njen neograničeni gospodar i vlasnik. Koloman je Hrvatsku i Dalmaciju doduše osvojio, ali nije hteo, a valjda niti je mogao, da postane neograničeni gospodar papskoga lena. Zato je Hrvatsku i Dalmaciju prisvojio kao naslednik poslednjega, a videćemo zašto i jedinoga, hrvatskoga legitimnog kralja Dmitra Zvonimira. To je imalo za posledicu da su ostale važeće sve povlastice i prava koje je Dmitar Zvonimir dao u Hrvatskoj i Dalmaciji, te da je ona s toga ostala zasebna ugarska pokrajina. To dalje znači da između Hrvatske i Ugarske nikakve jednakosti, nikakve realne unije nije bilo. Titula ugarskoga kralja kao kralja Hrvatske nije ništa menjala na stvari, budući da je u Evropi bilo uobičajeno da vladar uz svoje ime navodi sve istorijske oblasti potčinjene svojoj Kruni. Tako je, primera radi, Franja Josif Prvi u uvodu u svoje carske patente isticao: "po milosti Božjoj car austrijski, kralj ugarski i češki, kralj lombardijski i mletački, dalmatinski, hrvatski, slavonski, galički, vladimirski i ilirski; kralj jerusalimski itd.; nadvojvoda austrijski; veliki vojvoda toskanski i krakovski; vojvoda lorenski, salnogradski, štajerski, koruški, kranjski i bukovinski; veliki knez erdeljski, markgrof moravski, vojvoda gornjo i donjošleski, modenski, parmanski, piačetinski i gvastalski, osvjenćimski i zatorski, tješinski, furlanski, dubrovački i zadarski; pokneženi grof habsburški, tirolski, kiburski, gorički i gradiški; knez trijentski i briksenski; markgraf gornjo i donjo-lužički i istarski; grof hohenembski, feldkirhski, bregenski, sonenberški itd.; gospodar Trsta, Kotora i slovenačkog Kraja, veliki vojvoda Vojvodine Srpske itd. itd." Krupna mistifikacija hrvatske istoriografije radi potkrepljenja "Pakta konvente" bila je njena konstrukcija hrvatskih "narodnih kraljeva". Nakon pokrštavanja, Srbi i Hrvati imali su narodne glavare zvane "knezovi" (dux, princeps) kao ostatak plemenske samouprave, pri čemu su u Hrvatskoj, pored slovenskih knezova, postojali i avarski banovi. Kad bi ojačali, ti bi se knezovi, po ugledu na germanske vladare, ponekad nazivali "kraljevima" (rex). Tako se knez Tomislav oko 925. prozvao "kraljem Hrvata" (rex Chroatorum), dok se Petar Kresimir Četvrti oko 1058. godine proglasio "hrvatskim i dalmatinskim kraljem" (rex Chroatorum et Dalmatiarum). Samo, ti "kraljevi" suštinski se nisu razlikovali od knezova. Istinski kralj, koji je krunisan po rimskom papi ili krunu primio od njega, bio je nasledni gospodar zemlje i naroda "milošću Božjom" (gratia Dei), i ne narodnim izborom. Ako je narod i prisustvovao krunisanju, on je, kao i kod izbora rimokatoličkih biskupa i papa, samo aklamacijom potvrđivao već postojeću "harizmu" vladara; (v.: M. Weber, Wirtschaft und Gesellschaft. Grundriss der verstehenden Soziologie, herausg. v. J. Winckelmann, Köln/Berlin 1964, I, 187, II, 845 id.) No, rimski papa, čak i da je hteo, nije mogao da dotične "narodne kraljeve" kruniše, jer su u to doba Hrvatska i Dalmacija bile deo vizantijskoga carstva. Tako je "kralj" Tomislav bio, u stvari, carski prokonzul. To što je rimski papa gdekad u pismima oslovljavao "narodne kraljeve" na latinskom "rex", bio je tek izraz diplomatske ljubaznosti. Jireček (K. Jireček, Istorija Srba, I, Beograd 1952, 122) primećuje: "Pa i Nemanjin sin Vukan, udeoni knez Duklje, titulira se na natpisima i u papskim poveljama kao kralj." U crkvenim aktima i analima koje je prikupio F. Rački, a naveo i Šišić (op. cit., 424), srpski knez Zahumlja Mihailo Višević naziva se 926. godine, dakle posle Tomislavljevoga samoproglašenja, "Michael rex Sclavorum", dok se 928. sam Tomislav tituliše tek kao "hrvatski glavar" (princeps Croatorum)! Dakle, nikakvih hrvatskih "narodnih kraljeva" nije bilo. Tek posle crkvenog raskola 1054. godine te kada je, usled razvlašćenja vojnog plemstva i neodgovornoga uticaja na vlast carigradskog građanstva i "filosofa", Vizantija izgubila zapadni Balkan i skoro celu Malu Aziju (Ugari zauzimaju 1064. godine Beograd, Normani južnu Italiju i Drač, Turci-Seldžuci uništavaju 19. avgusta 1071. godine kod Mancikerta vizantijsku vojsku i zarobljavaju cara), postaju i papstvu odrešene ruke u evropskoj geopolitici. Grgur Sedmi, jedan od najvećih papskih teokrata u istoriji, poslao je u oktobru 1076. godine legata Gebizona da bana Dmitra Zvonimira kruniše za hrvatsko-dalmatinskog kralja. No, prethodno je Zvonimir morao da položi zakletvu vazalske vernosti papama, uz obavezu plaćanja danka i vojne službe. Bio je to deo šire politike. Uskoro potom, kraljevsku krunu polučio je i srpski knez Mihailo Zetski. Iste 1076. godine uzvisio je Grgur Sedmi još jednu slovensku zemlju, Poljsku, u kraljevinu; (v.: V. Ćorović, Istorija Srba, I, Beograd 1989, 118). Time je obrazovan rimokatolički štit prema pravoslavlju. Pošto Dmitar Zvonimir nije imao naslednika, pravo davanja hrvatske krune vratilo se rimskim papama. Videli smo ranije kako je ta kruna pripala Kolomanu i kako su Hrvatska i Dalmacija postale ugarska pokrajina. U doba Austrije kao apsolutne monarhije, pre zaključenja "austro-ugarske nagodbe", carska vlada je vodila politiku odvajanja Hrvatske od Ugarske, to jest germanizacije. Kada je, posle carske oktobarske diplome u Hrvatskoj-Slavoniji došlo do obnavljanja županijske samouprave i izabran sabor, hrvatski su predstavnici, stojeći na stanovištu "Pakta konvente" da između Hrvatske i Ugarske postoji samo "personalna unija", izneli zahtev da se između dveju država urede međusobna, pre svega granična pitanja. Ugarski državnici bili su spremni da pregovaraju, priznajući Hrvatima svojstvo političke nacije, ali argumentaciju koja bi vodila cepanju Ugarske, nisu prihvatali. Smatrali su da im pripadaju tri slavonske županije, i bili su spremni da ih se odreknu, ali su u pogledu pripadnosti Rijeke (čije stanovništvo je bilo sa sjedinjenje s Ugarskom) bili nepopustljivi. Sa svoje strane, car Franja Josif Prvi ponudio je Hrvatima zajednicu sa Austrijom, do koje bi došlo kada bi Hrvati izabrali predstavnike u Carevinsko veće u skladu sa Carskim (februarskim) patentom od 26. februara 1861. godine. No, ne bez razloga strahujući od austrijskoga centralizma, hrvatski predstavnici su to odbili, ističući da se i sa Austrijom nalaze samo u personalnoj uniji! (V.: V. Krestić, Hrvatsko-ugarska nagodba 1868. godine, Beograd 1969, 152 idd., 173 idd.). Posle dualističkog preuređenja Carevine, za Hrvate je jedini način da izađu iz centralističkog režima, − Hrvatskom je upravljala Hrvatska dvorska kancelarija u Beču, − bio da napuste fikciju svoga "historijskog državnog prava" i priznaju kontinuitet Hrvatske kao ugarske pokrajine. Sledstveno tome, zaključena je "hrvatsko-ugarska nagodba", kojoj je pravnu obaveznost dao zakon hrvatsko-slavonskog sabora I od 18. novembra 1868. godine i zakon ugarskog Sabora HHH od 23. novembra 1868. godine. U početku nagodbenog zakona stoji: "Kako Hrvatska i Slavonija od vekova kako pravno tako i faktički pripadaju kruni sv. Stefana, pa je i u Pragmatičkoj sankciji izrečeno da su zemlje ugarske krune neodvojive jedne od drugih. Na ovim osnovama zaključile su, s jedne strane, Ugarska, a s druge strane, Hrvatska i Slavonija u svrhu rešavanja državnopravnih pitanja koja između njih postoje, ovu nagodbu: 1. Ugarska te Hrvatska, Slavonija i Dalmacija čine jednu te istu državnu zajednicu kako prema ostalim zemljama nad kojima vlada Njegovo veličanstvo, tako i prema drugim državama." Kraljevina Srbija napustila je pretenzije koje se zasnivaju na njenom istorijskom i etničkom pravu, i prihvatila koncepciju "jugoslovenskoga" ujedinjenja početkom 1914. godine kada su prestolonaslednik Aleksandar Karađorđević i predsednik Vlade Nikola Pašić posetili u Sankt-Peterburgu ruskoga cara Nikolaja Drugog da traže pomoć Rusije u slučaju rata sa Austro-Ugarskom i zaprose jednu od carevih kćeri (verovatno kneginju Olgu) za Aleksandra. Tom prigodom Nikola Pašić je rekao (V. Kazimirović, Nikola Pašić i njegovo doba: 1845-1926, II, Beograd 1990, 306): "Ako nam bude suđeno da imadnemo ćerku ruskog cara za kraljicu, ona će uživati simpatije svega srpskog naroda i može, ako bog i prilike budu dopustile, biti carica srpsko-hrvatskog, jugoslovenskog naroda". Ovo preusmerenje ozvaničila je, nakon početka rata između Srbije i Austro-Ugarske, "Niška deklaracija" od 7. decembra (24. novembra) 1914. godine kao zvanični ratni program Srbije, koja je službeno bila izjava kraljevske vlade u Narodnoj skupštini, koju je pročitao Nikola Pašić, a Narodna skupština jednoglasno prihvatila. U "Niškoj deklaraciji", koja je doskoro slavljena kao veličanstven akt srpske diplomatije, a u stvari bila "Pandorina kutija" iz koje su izletele sve nesreće srpskoga naroda do današnjih dana, stoji: "Uverena u rešenost celoga srpskog naroda da istraje u svetoj borbi za odbranu svoga svetoga ognjišta i slobode, vlada kraljevine smatra kao svoj najglavniji i u ovim sudbonosnim trenucima jedini zadatak, da obezbedi uspešan svršetak ovog velikog vojevanja, koje je, u trenucima, kad je započeto, postalo ujedno borbom za oslobođenje i ujedinjenje sve naše neslobodne braće Srba, Hrvata i Slovenaca." (Nav. u: V. Novak, Antologija jugoslovenske misli i narodnog jedinstva, Beograd 1930, 707 id.). Jugoslovenstvo je, u stvari, bilo hrvatska ideja, koju su Srbi prihvatili kao svoju nacionalnu i državnu religiju. U tom smislu i Šešelj, koji govori o "papskoj obmani zvanoj jugoslovenstvo" (op. cit., 508 idd.). Putem jugoslovenstva hteli su vodeći hrvatski krugovi, na čelu sa rimokatoličkim biskupom Štrosmajerom, da prošire hrvatski nacionalni prostor, sa Zagrebom kao prestonicom, te da svakolike pravoslavne Srbe i Srbiju potčine žezlu Habsburga i uniji s papstvom. Značajno je da je još 12. avgusta 1961. godine, kada Srbi o jugoslovenstvu još ništa nisu znali, zakon hrvatskog sabora o službenosti narodnog jezika propisao u čl. 1.: "Jezik jugoslovenske trojedne kraljevine izjavljuje se ovim za svakoliki opseg trojedne kraljevine za jedino i isključivo služben jezik u svim strukama javnoga života." ("Prozor", 13. avgusta 1861. nav. u: Novak, op. cit., 256 idd.). U ovom smislu je mnogokazujuća takozvana "Majska deklaracija" od 30. maja 1917. godine koju su u Beču, dakle u vreme kada je Srbija bila pod austro-ugarskom okupacijom, objavili članovi "jugoslavenskog kluba" pri austrijskim Carevinskim većem: "Potpisani narodi zastupnici u "Jugoslavenskom klubu" udruženi izjavljuju, da na temelju narodnog načela i hrvatskog državnog prava zahtijevaju ujedinjenje svih zemalja u monarhiji, u kojima žive Slovenci, Hrvati i Srbi, u jedno samostalno, od svakoga gospodstva tuđih naroda slobodno i na demokratskoj podlozi osnovano državno tijelo, pod žezlom habzburško-lorenske dinastije, te će se svom snagom zauzeti za ostvarenje ovoga zahtjeva svoga jednog te istog naroda. S ovim priudružajem potpisani će učestvovati u radu Parlamenta." (Nav. u: Čulinović, Jugoslavija između dva rata, I, Zagreb, 1961, 25). Znakovito je da su prvopotpisnici te "deklaracije" bili rimokatolički sveštenik Anton Korošec i Matko Laginja, koji su zauzimali značajne položaje i u Kraljevini Jugoslaviji: Korošec je bio mnogokratno ministar, jedno vreme i predsednik Vlade, a Laginja hrvatski ban. Talas jugoslovenstva, lišen svakog smisla za istorijske činjenice, prevalio se početkom 20. veka u Srbiju. Tako list antimonarhijske organizacije "Crna ruka" "Pijemont" donosi u br. 96 od 7/20. aprila 1912. godine sliku i članak o Anti Starčeviću, pomahnitalom srbomrscu i "ocu hrvatske nacije", u kom se članku kaže: "Kao neustrašivi borac za slobodu Hrvatske, dela našeg naroda koji tamo živi, kao antiaustrijanac, Starčević je naš narodni borac. Slava mu i večan spomen među nama!" (Nav. u: Novak, op. cit., 621). Uspon jugoslovenstva ne da se zamisliti bez njegove privlačnosti za revolucionarnu omladinu, na šta naročito ukazuje M. Ekmečić (Stvaranje Jugoslavije: 1790-1918, 2, Beograd 1989, 523 idd.). No, kolika je pometnja i tu vladala, pokazuje primer vodećeg srpskog intelektualca i glasnovornika omladine s početka 20. veka, Jovana Skerlića, koji uza sve distanciranje od Ante Starčevića, ovoga naziva "naš čovek" i "Srbenda" (v.: Krestić, Znameniti Srbi o Hrvatima, 175). Ovaj intelektualni kolaž verno dolazi do izražaja u političkom i kulturnom programu "jugoslovenske nacionalističke omladine" koji je maja 1914. godine u broju 1. praške "Jugoslavije", dakle pred nosom austrijske policije, objavio Dubrovčanin Ljubo Leontić. U tom programu stoji: "Ideje, koje nam namriješe geniji jugoslovenstva: Gubec, Gundulić, Gaj, Vraz, Karadžić, Njegoš, Mažuranić, Preradović, Starčević, Štrosmajer i koje živog reprezentanta nalaze u Meštroviću, svojinom su čitave naše inteligencije." (Nav. u: Novak, op. cit. 687 idd.). Da bi privolele Italiju da stupi na njihovu stranu u Prvom svetskom ratu, sile Antante: Francuska, Velika Britanija i Rusija, zaključile su sa njom 26. aprila 1915. godine Londonski ugovor, kojim je, između ostalog, bila predviđena podela Dalmacije na severni i južni deo, pri čemu bi severni deo pripao Italiji, a južni Srbiji i Crnoj Gori. Prema primedbi uz član 5. tog Ugovora, ovim dvema državama pripala bi "čitava obala od rta Planka do reke Drima, sa važnim lukama Split, Dubrovnik, Kotor, Bar, Ulcinj i Sv. Jovan Medovanski, i sa ostrvima Veliki Drvenik, Mali Drvenik, Čiovo, Šolta, Brač, Jakljan i Koločep. Luka Drač ostaće u posedu nezavisne muslimanske države Albanije." Londonski ugovor rešavao je, dakle, na širokogrud način pitanje izlaska Kraljevine Srbije na Jadransko more. Potom je Pašiću 16. avgusta 1915. godine predat memorandum velikih sila saveznica. U tom se memorandumu Srbiji dosuđuju: Bosna i Hercegovina, Srem, Bačka, deo jadranske obale od rta Ploče do 10 kilometara južno od Cavtata, severna Albanija i Slavonija. Zauzvrat, Srbija bi trebalo da ustupi Bugarskoj deo Vardarske Makedonije prema ugovoru o savezu između dveju država od 13. februara 1912. godine. Pašić je taj memorandum izneo pred Narodnu skupštinu, na tajno zasedanje, i Skupština je, posle burne rasprave o Makedoniji, 10. avgusta (po starom kalendaru) 1915. godine odobrila vladinu politiku. (v.: Nikola Pašić u Narodnoj skupštini, IV, priredio Đ. Stanković, Beograd 1998, 39 idd.). Vlada Srbije je 1. septembra 1915. godine odgovorila na dotični memorandum prihvatajući koncesije ponuđene Srbiji, s tim što je u pogledu Makedonije postavila sledeće uslove: da granica Srbije sa Grčkom ostane očuvana; da Skoplje sa okrugom Ovče Polje bude zaštićeno do mogućih napada Bugarske uspostavljanjem jedne strateško-geografske granice; da grad Prilep, kolevka srpskog naroda, koji je vezan za Srbiju tolikim slavnim uspomenama, ostane u sastavu Kraljevine. No, savezničke ponude Bugarskoj postale su bespredmetne kada je ona 14. oktobra napala Srbiju. Da Srbija ni u buduće dugo nije osporavala italijanske pozicije na Jadranu proishodeće iz Londonskoga ugovora, pokazuju i izjave koje je Pašić davao ruskoj štampi za vreme posete Rusiji u maju 1916; (v.: M. Marjanović, Londonski ugovor iz godine 1915. Prilog povijesti borbe za Jadran 1914-1917, Zagreb 1960, 353 idd.). No, samo malo dana nakon zaključenja Londonskoga ugovora, osnovan je u Parizu 30. aprila 1915. godine od političkih emigranata iz Austro-Ugarske "Jugoslovenski odbor" u kome su presudnu reč imali Hrvati, i čiji je glavni cilj bio rušenje Londonskog ugovora, što je bilo i osnovni cilj Hrvata. Osnivač Jugoslovenskog odbora bio je od protivrečja sazdani Cavtaćanin Frano Supilo, novinar, koji svoju političku karijeru otpočinje 1891. godine kao jedan od prvih aktivista starčevićevske stranke prava u Dalmaciji i urednik antisrpskog dubrovačkog lista "Crvena Hrvatska". Uz to, on je i ideolog hrvatske nacionalističke omladine. No, 1906. godine on ublažava svoj velikohrvatski ekstremizam i javlja se kao saosnivač nove i uspešne političke stranke "Hrvatsko-srpske koalicije". Međutim, kada su Srbi u Hrvatskoj odbili da prihvate njegov naum utapanja u "narodno jedinstvo" sa Hrvatima, Supilo 2. februara 1910. godine daje ostavku na članstvo u hrvatsko-srpskoj koaliciji, gde njegovo mesto tumača stranačke linije zauzima Svetozar Pribićević. Ni u jugoslovenskom odboru Supilo neće ostati dugo. Zbog neslaganja s Pašićevom politikom on 1916. godine napušta odbor i u društvu s engleskim novinarima Vikemom Stidom (Henry Wickham Steed) i Siton-Vatsonom (Robert William Seton-Watson) raspaljuje britansko javno mnenje protiv Pašića kao "velikosrbina". Zanimiljivo je da Supilo 1917. godine koncipira Jugoslaviju kao saveznu državu, koja jako liči na federaciju-konfederaciju Josipa Broza Tita, u kojoj Srbija nema izlazak na more; (v. J. Horvat, Politička povijest Hrvatske, I, Zagreb 1989, 368 id.). Kada je proglašena "Krfska deklaracija" (o kojoj će biti reči niže) Supilo se miri sa Pašićem, ali naprasno umire u jednoj londonskoj bolnici za umobolne 28. septembra 1917. godine. Predsednik jugoslovenskog odbora bio je Ante Trumbić, takođe Hrvat i osnivač starčevićevske stranke prava u Dalmaciji. Važna figura u jugoslovenskom odboru bio je i poznati vajar Ivan Meštrović, koji je za vreme Drugog svetskog rata postao simpatizer ustaškog poglavnika Ante Pavelića; (v.: I. Meštrović, Uspomene na političke ljude i događaje, Zagreb 1969, 311 idd.). Vlada Kraljevine Srbije finansijski je podupirala jugoslovenski odbor. Ali, italijanska štampa je pisala da i Austro-Ugarska finansira rad jugoslovenskog odbora, što nije nemoguće, pošto je životni interes Austro-Ugarske takođe bio da se Londonski ugovor ne izvrši. Kada je češki političar Eduard Beneš početkom 1917. godine boravio u Italiji, govorili su mu o jugoslovenskom odboru (Marjanović, op.cit., 387): "Mi vjerujemo, da nisu agenti, ali svojim držanjem rade u prilog Austrije." Da bi se putem replike na austrojugoslovensku "Majsku deklaraciju" podigao ugled srpske vlade, koja tada nije imala ni narod ni teritoriju i čija je zaleđina bila dodatno oslabljena revolucionarnim haosom ("dvovlašćem") u Rusiji, Pašić je pozvao na Krf, gde je bilo sedište njegovoga koalicionoga kabineta, predstavnike jugoslovenskoga odbora, da na temelju "Niške deklaracije" izađu pred savezničku javnost sa sporazumom koji bi sadržavao takvu repliku. Konferisanje je trajalo od 15. juna do 20. jula 1917. godine i iz njega je proizašla "Krfska deklaracija", čiji su glavni tvorci bili Pašić i Trumbić, no koju je naknadno priznao i Supilo kao "granitno historijsko djelo" (v.: Horvat, op.cit. I, 369). Samo, Krfska deklaracija nije bila ni međunarodni ugovor, jer je jedna od strana bio jugoslovenski odbor kao politička organizacija bez pravnog subjektiviteta, ni državnopravni akt, jer ga nije potvrdila Narodna skupština, već politički manifest sa privremenim važenjem. Deklaracija, polazeći od "načela slobodnog samoopredeljenja naroda kao osnovnog principa novoga međunarodnog poretka" predviđa da se "zajednička država" ima zasnivati na trinaest "modernih i demokratskih principa". Za Srbiju je trebalo da bude najznačajniji princip 1: "Država Srba, Hrvata i Slovenaca, poznatih i pod imenom Južnih Slovena ili Jugoslovena, bit će slobodna, nezavisna Kraljevina s jedinstvenom teritorijom i jedinstvenim državljanstvom. Ona će biti ustavna, demokratska i parlamentarna monarhija na čelu sa dinastijom Karađorđevića, koja je dala dokaza, da se s idejama i osećajima ne dvoji od naroda i da stavlja narodnu slobodu i volju vrh sveta." Krfska deklaracija ne spominje nikakva istorijska prava. Međutim, priznanjem srpske monarhije ona posredno spominje suštinsko istorijsko pravo Srbije. S tim u vezi, od značaja je i princip 13. članovi 4. i 5. koji kažu: 4. "Ustav se ima primiti u celini, u Ustavotvornoj Skupštini, brojno kvalifikovanom većinom." 5. "I Ustav i drugi zakoni, koje bude donela Ustavotvorna Skupština, stupaju u život kad ih Kralj sankcioniše." Ovim je srpski monarh podignut na stepen "drugog ustavnog činioca". No i Hrvati su bili bogato počašćeni, i to je valjda ono što je Supila dovelo do oduševljenja. U principu 10. stoji: Jadransko more, u interesu slobode i ravnopravnosti svih naroda, bit će slobodno i otvoreno svima i svakome." Ta odredba bila je izravno upravljena protiv Italije i Londonskog ugovora, koji je formalno bio držan u tajnosti, ― objavila ga je na jesen 1917. godine boljševička vlada u Rusiji u sklopu svoje politike razobličenja "tajne diplomatije", − ali je za upućene bio "javna tajna". Uz to, u uvodu deklaracije, kao saveznici se navode Francuska, Engleska, Američka republika i Rusija, bez pominjanja Italije; ona dakle nije bila saveznik. Time je otpočela instrumentalizacija Srbije u borbi protiv Italije ― u hrvatskom interesu. U septembru i oktobru 1918. godine počinje vojni i politički slom centralnih sila. U septembru nemačka vojska nije više u stanju da na zapadnom frontu zaustavi savezničku ofanzivu. U oktobru se raspada austro-ugarska vojska na italijanskom frontu. Na dan 14. septembra u 8 časova ujutro počinje proboj solunskog fronta. Srpska vojska toliko brzo napreduje, iako zbog oštećenja železničke pruge severno od Skoplja ne može da prebacuje svoju tešku artiljeriju i komoru, tako da Bugarska već 29. septembra kapitulira. Niš je oslobođen 12. oktobra, a Beograd 1. novembra. Jadranske trupe oslobađaju Podgoricu 31. oktobra, Cetinje 4. novembra, a Kotor 6. novembra. Još pre oslobođenja Beograda, srpske jedinice prelaze Dunav, Savu i Drinu. Mađarska i saveznici zaključuju 13. novembra 1918. godine "Beogradsku konvenciju" o primirju, saglasno kojoj Srbiji pripadaju one teritorije koje je Srbiji dosuđivao saveznički memorandum od 16. avgusta 1915. godine i Londonski ugovor. Već u avgustu 1918. godine počinju se osnivati u jugoslovenskim zemljama Austro- Ugarske "narodna veća" kao politička predstavništva. U Zagrebu je 6. oktobra 1918. godine osnovano jedno takvo centralno "narodno veće za narod Slovenaca, Hrvata i Srba", čiji je osnovni zajednički program: "Ujedinjenje svih Slovenaca, Hrvata i Srba u narodnu slobodnu i neodvisnu državu Slovenaca, Hrvata i Srba, uređenu na demokratskim načelima." Hrvatski sabor je na svojoj (poslednjoj) sednici od 29. oktobra 1918. godine proglasio Hrvatsku, Slavoniju, Dalmaciju sa Rijekom "posve nezavisnom državom prema Ugarskoj i Austriji", te izjavio da ta država "pristupa u zajedničku narodnu suverenu državu Slovenaca, Hrvata i Srba… od Soče tamo do Soluna". Uz to, hrvatski sabor proglašava centralno narodno veće najvišim organom te novostvorene države i ističe "da priznaje Narodnome Vijeću Slovenaca, Hrvata i Srba vrhovnu vlast". Dakle, Hrvatska, Slavonija i Dalmacija postala je nezavisnom državom, ali se istoga časa utopila u "Državu Slovenaca, Hrvata i Srba". No, da li se tu radilo o "državi", odnosno "državama"? Država mora imati teritoriju i narod, ali te osobine ("elemente") mogu imati sva naseljena mesta sa višim ili nižim stupnjem organizacije. Ta mesta postaju državom tek kada se u njima ustanovi izvorna (nezavisna) delotvorna vlast. Navedimo, primera radi, Korkunova. "Nezavisna vlast prinuđivanja", veli on (N.M. Korkounov, Cours de théorie générale du droit, 2-éd., Paris 1914, 375), "jeste dakle… karakteristično svojstvo države". Ili Le Fira (Le Fur), koji kaže (L. Le Fir, Međunarodno javno pravo, Beograd 1934, 70): "Ali, pošto je država dosad najsavršeniji oblik ljudskih društava, njena vlast je isto tako na višem stupnju nego drugde. Ona se zove suverenost; a sastoji se u pravu države da odlučuje u poslednjem stepenu po pitanjima svoje nadležnosti, imajući isključivo pravo bezuslovne prinude, što joj dopušta da može prinudno izvršavati svoje odluke u slučaju otpora svojih podanika." Takvu vlast imala je na teritoriji narodnoga vijeća Slovenaca, Hrvata i Srba Austrija, odnosno Ugarska. Ta vlast nestala je u oktobru 1918. godine. No, umesto nje, ako se ostave po strani teritorije koje je zauzela srpska vojska, nije nastala nova organizacija koja je imala bezuslovnu, delotvornu vlast prinuđivanja, dakle državnu vlast. Desilo se to, da je zavladala anarhija pomešana sa nasiljem takozvanog "zelenog kadera" i "boljševika", u stvari dezertera iz tada već bivše austro-ugarske vojske i povratnika iz zarobljeništva; ujedno, italijanska vojska je zauzimala Sloveniju i istočnu obalu Jadrana. Nemajući kud, narodno veće "države Slovenaca, Hrvata i Srba", koje je zasedalo u Zagrebu, koji je mogao da se pretvori u "bure baruta", zamolilo je 4. novembra, na predlog socijaldemokratskog poslanika Vitomira Koraća, srpsku vojsku da dođe u pomoć (B. Gligorijević, Kralj Aleksandar Karađorđević, I: U ratovima za nacionalno oslobođenje, Beograd, 2002, 428). Nikakve, dakle, "države Slovenaca, Hrvata i Srba", ni "faktičke", ni "privremene", nije bilo. Istaknuti nemački teoretičar međunarodnog prava, Georg Dam, razmatra upravo takvu mogućnost, kakva se dogodila 29. oktobra 1918. godine u Hrvatskoj, da stanovništvo jedne teritorije odbaci vladajuću državnu silu, ali da umesto nje ne uspostavi međunarodno priznatu državnu silu. "Tada", veli on (G. Dahm, Völkerrecht, I, Stuttgart 1958, 615), "teritorija pada u stanje bezdržavnosti." "Ženevska deklaracija" od 9. novembra 1918. godine prvi je pokušaj ujedinjenja, koji propada usled hrvatsko-slovenačke nezajažljivosti i srbijanske surevnjivosti. U Ženevi su se 6. novembra te godine sastali predsednik Vlade Srbije i ministar inostranih dela Nikola Pašić, predstavnici srbijanske opozicije, koja se u Sarajevu maja 1919. godine uglavnom fuzionisala sa "Demokratsko-državotvornom strankom" Svetozara Pribićevića u demokratsku stranku, delegacija narodnog veća u Zagrebu na čelu sa predsednikom Korošecom i delegacija jugoslovenskog odbora u Londonu koju je predvodio Ante Trumbić, i kao ishod njihova konferisanja proizašla je rečena deklaracija. Ona je konstatovala "ujedinjenje u državu Srba, Hrvata i Slovenaca" (bez zajedničkog državnog poglavara, navodeći samo buduću ustavotvornu skupštinu, "Konstitutantu"). Privremeno bi se, za poslove koji se tiču oba entiteta, obrazovalo "zajedničko ministarstvo (te poslove i zajedničke ministre nabrajao je "zapisnik" uz deklaraciju) a do odluke "konstitutante" - "Vlada Kraljevine Srbije i Narodno Veće u Zagrebu produžiće otpravljati poslove svaki u svom unutrašnjem delokrugu na redovan način kakav gde postoji…." Ustanovila bi se, dakle, labava konfederacija s čisto upravnim funkcijama i tendencijom da veća "država Slovenaca, Hrvata i Srba" proguta Srbiju. Nikola Pašić je isprva odbijao da potpiše "Ženevsku deklaraciju", ali je pod pritiskom ne samo Hrvata i Slovenaca, nego i srpske opozicije, kojoj pridev "srpski" uopšte ne priliči, stavio uz rezerve svoj potpis na nju. Evo šta je o tome rekao Pašić 7. juna 1923. godine kao predsednik Vlade Kraljevine SHS u svom velikom govoru pred Narodnom Skupštinom (Nikola Pašić u Narodnoj skupštini, IV, 292): "Dakle, gospodo, onda je bila konferencija u Ženevi. Ja sam zbog slabosti jedva otišao tamo. Hteo sam da povedem tamo drugove, da se zajedno dogovorimo. Rekli su: "Neće biti nikoga tamo, nego će biti Korošec, Čingrija i Žerjav, i to što vi s nama svršite, to će da se svrši", i zbog toga, rekli su, ne treba niko da bude. Kad samo pošao tamo, nisam nikoga poveo. Hteo sam da povedem neke drugove, ali su odbili. Hteo sam da povedem sekretara, ali su i to odbili; hteo sam da uzmem g. Lazu Markovića, koji je onda živeo u Ženevi, ali su i njega odbili. Dakle, ja sam tamo bio sam. Pregovarali smo; oni su tražili ono što je objavljeno; tražili su da se to prizna, ne znajući kako je u Srbiji, i ako sam ja onda drukčije mislio. Ja sam onda kazao: dobro, ja to primam na sebe, ali ja ne mogu da obavežem mojim pristankom Kralja i Vladu, da prime ovo što smo ovde svršili. Sa Kraljem nisam onda imao nikakve komunikacije. Neću dublje da ulazim u tu Ženevsku stvar, jer je to odvratno." Upoznat sa sadržinom "Ženevske deklaracije", Stojan Protić, Pašićev zamenik i ministar finansija, podneo je ostavku Vlade, koja se nalazila na Krfu, 10. novembra, i o tome obavestio Pašića. Vrativši se u Pariz, Pašić je, zbog toga, povukao potpis sa "Ženevske deklaracije" 12. novembra. Pri tom je izjavio da je i regent Aleksandar protivan toj deklaraciji, što je izazvalo Aleksandrov gnev prema Pašiću; (v.: F. Čulinović, Jugoslavija između dva rata, I, Zagreb 1961, 85). U Pariz je 18. novembra doputovao regentov sekretar i poslanik u Solunu (po povratku u Srbiju i ministar dvora) Živojin Balugdžić i objašnjavao srbijanskoj opoziciji da Aleksandar nije stavio veto na ženevske zaključke jer mu oni nisu bili ni poznati; (v.: Gligorijević, op.cit. I, 408). Samo, ni narodno veće u Zagrebu nije prihvatilo "Ženevsku deklaraciju", zbog čega Korošec i nije smeo da se pre ujedinjenja vrati u zemlju. Svetozar Pribićević, potpredsednik narodnoga veća, o tome kaže (S. Pribićević, Diktatura kralja Aleksandra, Beograd 1952, 44 id.): "Sutradan, 25. novembra, uputio sam u Pariz predsedniku srpske vlade Nikoli Pašiću telegram u kome sam − ne znajući za telegram Stojana Protića upućen sa Krfa 10. novembra sa neodobravanjem Ženevskog sporazuma − izjavio da se Narodno veće ne smatra obavezano ženevskim odlukama, mada je te odluke potpisao predsednik Narodnog veća dr Korošec. Predsednik Narodnog veća - nastavljalo se u telegramu - upućen je u inostranstvo jedino u cilju da se obavesti o međunarodnom položaju, dok je Narodno veće sebi zadržalo pravo da donese obavezne odluke o načinu i obliku narodnog ujedinjenja." "Ženevska deklaracija" bila je, prema tome, od početka pravno nevaljana! Videvši s kakvim političkim spletkarošima i jezuitima ima posla, Nikola Pašić očigledno nije više hteo da radi na ujedinjenju sa Hrvatima i Slovencima; on se, uostalom, vratio u zemlju tek 10. decembra, dakle punih deset dana po izvršenom ujedinjenju! Pašić je van svake sumnje hteo da se Kraljevina Srbija najpre uspostavi unutar svojih međunarodno priznatih granica, što će reći granica koje su predvideli saveznički memorandum od 16. avgusta 1915. godine, Londonski ugovor i Beogradska konvencija od 13. novembra 1918. godine. Osnovni Pašićev stav slično sagledava i V. Ćorović (op. cit., III, 232): „Pašić je doista želeo da se najpre izvrši ujedinjenje Srba i da se tačno obeleži šta pripada Srbima, pa da toj srpskoj državi pristupe i Hrvati i Slovenci. On nije bio protivnik ujedinjenja, ali je hteo da osigura srpski posed.“ Delegat srpske Vrhovne komande, potpukovnik Dušan Simović, doputovao je u Zagreb 13. novembra. Njega su u sabornici na Markovom trgu primili vodeći ljudi Narodnog veća. U razgovoru sa njim, predsednik starčevićevske stranke prva, ujedno i potpredsednik veća, Ante Pavelić (stariji) je rekao da buduća zajednička država treba da ima federativno uređenje, s posebnim upravnim jedinicama: Srbijom, Crnom Gorom, Makedonijom, Bosnom i Hercegovinom, Vojvodinom, Hrvatskom, Dalmacijom i Slovenijom. Međutim, Simović je između ostaloga kazao (B. Krizman, Hrvatska u Prvom svjetskom ratu. Hrvatsko-srpski politički odnosi, Zagreb 1989, 337): "Srbiji − po pravu oružja, a na osnovu ugovora o primirju s Mađarskom koji je potpisao Vojvoda Mišić, kao opunomoćenik komandanta savezničkih vojsaka na Solunskom frontu; đenerala Franše Deperea (Franchet d'Espérey), pripada sledeća teritorija: Banat do linije Oršava-Karansebeš-r. Maroš-Aarad-ispod Segedina; Bačka do linije Horgoš-Subotica-Baja; Baranja do linije Batasek-Pečuj-Barč i dalje rekom Dravom do Oseka; Srem i Slavonija do linije željezničke pruge Osek-Đakovo-Šamac; cela Bosna i Hercegovina i Dalmacija do rta Planka. Van te teritorije, da se možete opredeljivati po volji: da idete sa Srbijom ili da formirate zasebnu državu." Ujedno, delovi srpskoga naroda van Srbije počeli su se, polazeći od istorijskog i etničkog prava, ujedinjavati sa Kraljevinom Srbijom. Narodna skupština u Novom Sadu izglasala je 25. novembra 1918. godine ujedinjenje Vojvodine, tj. Banata, Bačke i Baranje (BBB), sa Srbijom ("2. Priključujemo se Kraljevini Srbiji…"). Velika narodna skupština srpskog naroda u Crnoj Gori odlučila je 13/26. novembra 1918. godine da se Crna Gora ujedini sa Srbijom ("2. Da se Crna Gora s bratskom Srbijom ujedini u jednu jedinu državu pod dinastijom Karađorđevića,…."). U Rumi je 24/11. novembra 1918. godine konferencija izaslanika odbora narodnog veća u Sremu usvojila rezoluciju kojom se odlučuje "neposredno prisajedinjavanje Srema Kraljevini Srbiji". Hrvatski istoričar Bogdan Krizman navodi podatak, koji nismo našli kod srpskih istoričara, da je u novembru 1918. godine "Skupština u Kotoru proglasila… suverenstvo kralja Petra" (Krizman, op. cit., 357). Ovo je naročito važno, jer Boka Kotorska treba da postane najznačajniji izlaz Srbije na Jadransko more. Posle usvajanja "Krfske deklaracije", Nikola Pašić je boravio u Londonu, gde je razgovarao i sa italijanskim senatorom Đovanijem Bevionijem (Giovani Bevione). Tom prilikom je Pašić odbio Bevionijev predlog da se umesto Dalmacije Italiji ustupi Boka Kotorska, rekavši: "Ne Kotor je čisto srpsko zemljište, ne možemo pristati da nam se oduzme. Dobijanjem Trsta, Pule i Valone, Italija ima osiguranu apsolutnu prevlast na Jadranu." (Nav. u: Đ. Stanković, Nikola Pašić, saveznici i stvaranje Jugoslavije, 2. izd., Zaječar 1995, 226). Vlada Bosne i Hercegovine nije htela da zasebno proglasi ujedinjenje sa Srbijom. To ne treba da iznenađuje, ako se ima u vidu da je tu vladu postavilo narodno veće u Zagrebu. No, narod se po srezovima počeo izjašnjavati za ujedinjenje sa Srbijom. Od ukupno 54 sreza, koliko ih je tada imala Bosna i Hercegovina, njih 37 se izjasnilo za ujedinjenje, po Nikoli Pašiću, odnosno 42, po narodnom poslaniku Matiji Popoviću (Nikola Pašić u Narodnoj skupštini, IV, 291). Tako se i Bosna i Hercegovina, plebiscitarno, ujedinila s Kraljevinom Srbijom. Zanimljivo je da je i posle prvodecembarskog konačnog ujedinjenja, u Bosni i Hercegovini postojao pokret za zasebnim formalnim ujedinjenjem sa Srbijom. Tako je za 27. januar, na Sv. Savu, 1919. godine bila zakazana u Sarajevu središnja skupština koja bi izglasala prisajedinjenje Srbiji. No, ministar unutrašnjih poslova Svetozar Pribićević zabranio je da se slični skupovi održavaju, da se ne bi izazvala reakcija Hrvata. (v.: Gligorijević, op. cit., I, 427). Kada se u Hrvatskoj više nije moglo čekati, postojala je mogućnost da se Londonski ugovor ne samo primeni, već i proširi − čak je 11. marta 1919. godine italijanski državnik Orlando na sednici desetorice u Parizu izjavio da Italija smatra Hrvate i Slovence za neprijatelje (Čulinović, op. cit., I, 149) − narodno veće "države Slovenca, Hrvata i Srba" uputilo je odaslanstvo u Beograd, gde je ono stiglo 28. novembra, da bez odgađanja sprovede ujedinjenje s Kraljevinom Srbijom. Do ujedinjenja je došlo tako, što je 1. decembra 1918. godine Ante Pavelić (stariji) pročitao adresu narodnog veća "države Slovenaca, Hrvata i Srba" upućenu regentu Aleksandru, na koju je ovaj potom odgovorio, proglašavajući "ujedinjenje Srbije sa zemljama nezavisne države Slovenaca, Hrvata i Srba u jedinstveno Kraljevstvo Srba, Hrvata i Slovenaca". U "adresi" je, između ostalog, rečeno: "U ovom historijskom času,… duboko smo ožalošćeni, što moramo konstatovati, da su veliki i dragocjeni dijelovi našega narodnoga područja okupirani od četa kraljevine Italije, koja je doduše saveznica sa silama Sporazuma i s kojom želimo živjeti u dobrim prijateljskim odnosima, ali nismo pripravni priznati opravdanosti bilo kakvih ugovora, pa ni Londonskoga, po kojemu bismo uz povredu nacionalnoga načela i principa samoodređenja bili prisiljeni da dio našega naroda odstupimo u sastav tuđe države." U "odgovoru", regent Aleksandar je naglasio: "Smemo slobodno reći, da će u poštovanju tih načela i predanja, u osećajima našega prijateljstva i dobroga susedstva, talijanski narod naći više pravoga dobra i bezbednosti, nego u ostvarenju Londonskog ugovora, potpisanog bez nas i od nas nikad ne priznatoga, a u prilikama, kad se nije predviđala propast Austro-Ugarske, te je od onda mnogi nekadašnji obzir postao bespredmetan." Kakva greška sa nesagledivim istorijskim posledicama! Aleksandar nikako nije smeo spominjati Londonski ugovor. Jer, ako je tada, kao što smo videli, Italija Hrvate i Slovence smatrala neprijateljima, onda je ona, nakon regentovog odbacivanja Londonskog ugovora, počela u Srbima gledati ne samo njihove saučesnike, već i pokrovitelje. Ona je na svojoj teritoriji organizovala ustaške i arbanaške ("kačačke") bande radi rušenja jugoslovenske države. Žrtva jedne takve ustaške bande bio je i sam kralj Aleksandar, a onda i milion Srba u Drugom svetskom ratu. Vrlo je složeno i do sada nerasvetljeno pitanje pravne kvalifikacije prvodecembarskog akta. Prvo, to nije mogao biti međunarodni ugovor, jer, kao što smo pokazali, "država Slovenaca, Hrvata i Srba" nije bila država, te samim tim nije mogla ni biti subjekt međunarodnog prava, da bi mogla zaključivati međunarodne ugovore. Da prvodecembarski akt nije bio međunarodni ugovor, smatra i Slobodan Jovanović (Ustavno pravo Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, Beograd 1995, 48 idd.). Samo, taj akt nije bio ni prisajedinjenje te "države" Kraljevini Srbiji, pošto su posebni organi njih dveju prestali da postoje, da bi njihovo mesto zauzeli zajednički organi Kraljevstva SHS; da je taj akt bio prisajedinjenje, nestali bi samo organi "države Slovenaca, Hrvata i Srba", a ostali bi i dalje organi Kraljevine Srbije. U stvari, prvodecembarski akt bio je ugovor, ali ne ugovor međunarodnoga, već unutrašnjeg prava Kraljevine Srbije. I Čulinović kaže (op. cit., I, 148): "Formalno on je bio bilateralni državnopravni akt,…" Naime, zemlje koje su ušle u sastav "države Slovenaca, Hrvata i Srba" bile su ranije pokrajine Austrije i Ugarske, te su kao takve imale pravnu sposobnost unutrašnjeg prava, koje su prenele na svoje udruženje. Zato je Srbija i mogla da sa tim udruženjem zaključi ugovor, ali je to bio ugovor za koji su važila pravila srpskoga unutrašnjeg prava. Pošto su ta pravila produžila da važe, jer u protivnom prvodecembarski akt ne bi imao pravni osnov, i Srbija je nastavila da postoji u granicama pre ujedinjenja. Da je regent te granice hteo da menja, prekoračio bi svoja ovlašćenja, jer se radilo o međunarodnim granicama. To tim pre, jer je pitanje, da li je on uopšte smeo, zaobilazeći Vladu i Narodnu skupštinu, da sprovede prvodecembarsko ujedinjenje. Sličan primer nudi ujedinjenje Engleske i Škotske 1706. godine. Posle fuzije dveju država, nova država je dobila ime "Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije", zajednički parlament u Londonu nazvan je "Parlament Velike Britanije", ali je granica između Engleske i Škotske nastavila da postoji do današnjih dana; (v.: O. Hood Phillips/P. Jackson/ P. Leopold, Constitutional and Administrative Law, London 2001, 60 idd.). Što su međunarodne granice Srbije kasnije nasilno menjane, ne menja na stvari; te izmene su goli fakti koji ne diraju u istorijsko i etničko pravo srpske nacije. Ako je predsednik Hrvatske seljačke stranke i nekrunisani kralj Hrvatske Stjepan Radić mogao da kaže da je i posle prvodecembarskog ujedinjenja hrvatska država produžila da postoji kroz "tisućljetno deblo hrvatske državnosti", (I. Mužić, Stjepan Radić u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, 3. izd., Zagreb 1988, 78) što ne odgovara istini, onda tim pre Srbi mogu da kažu da je Srbija nastavila da postoji i posle prvodecembarskog ujedinjenja 1918. godine. Da zaokružimo. Sudbinski geopolitički interes Srbije je i izlazak Srbije na Crno more. Pravo je srpske nacije da, s tim u vezi, kao naknadu ratne štete koju je Bugarska u ratu 1941-1944. godine prouzrokovala Srbiji, od Bugarske zahteva koridor uz južnu obalu Dunava do Crnog mora. Ta ratna šteta je ogromna; (v.: N. Živković, Ratna šteta koju je Bugarska učinila Jugoslaviji 1941-1944, Beograd 1985, passim). Na obim odštete treba da utiče i podlost bugarskih vlastodržaca, jer je Bugarska sa jugoslovenskom vladom zaključila ugovor o večnom prijateljstvu 24. januara 1937. godine. U članu prvom tog ugovora stoji: "Postojaće nenarušiv mir i iskreno i večno prijateljstvo između Kraljevine Jugoslavije i Kraljevine Bugarske…" Diktator Josip Broz Tito, prilikom pregovora sa predsednikom bugarske vlade 1. avgusta 1947. godine na Bledu, odrekao se ratnih reparacija prema Bugarskoj (S. Nešović, Bledski sporazumi Tito-Dimitrov (1947), Zagreb 1979, 64). Znakovito je da je Bugarska jednostrano otkazala sve sporazume s titoističkom Jugoslavijom 1. oktobra 1949. godine osim dokumenta o praštanju ratne štete! Međutim, Josip Broz Tito nije imao pravo da Bugarskoj prašta ratnu štetu, niti da uopšte zauzima bilo kakvu javnu funkciju, jer nije bio jugoslovenski državljanin, što je pravnoj nauci izmaklo iz vida. Josip Broz je navodno rođen u Hrvatskoj kao državljanin Ugarske, čiji je Hrvatska bila deo. Prema ugovoru o miru koji je Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca zaključila u Trijanonu s Mađarskom, postala su našim državljanima lica koja su na dan 1. januara 1910. godine imala svoje zavičajno pravo u nekoj od opština bivše Ugarske koja je pripala Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, i to zavičajno pravo sačuvala do 26. jula 1921. godine kada je dotični ugovor o miru stupio na snagu. Josip Broz to zavičajno pravo, po nespornim podacima, nije imao. Pored tog sticanja državljanstva po sili zakona, postojala je i druga mogućnost, a naime da lice koje dokaže da je Srbin, Hrvat ili Slovenac, a steklo je državljanstvo neke druge države-naslednice, podnese zahtev za sticanje našeg državljanstva najdalje do 25. januara 1922. godine. Josip Broz, koliko je poznato, takav zahtev nije podneo. U pitanje koje će možda zauvek ostati otvoreno, da li je Josip Broz koji se krajem 19. veka rodio u Hrvatskoj i Josip Broz koji je posle Prvog svetskog rata došao iz Rusije u Jugoslaviju, bio isto lice, ovde se ne moramo upuštati. Prema tome, budući stranac, Josip Broz Tito nije mogao postati ni jugoslovenski "maršal", ni predsednik Vlade, ni predsednik Republike. Zato ni političke odluke koje je doneo ili izdejstvovao kao nosilac neograničene vrhovne vlasti nemaju pravne važnosti. Pravno pada i AVNOJ, pada i avnojevsko komadanje Srbije. S a ž e t a k Izlazak Srbije na more, to jest dobivanje pomorske luke je za srpsku naciju geopolitička nužnost prvoga reda, jer bez njega opstanak Srbije nije moguć. To su uviđali naši državnici iz nedavne prošlosti, ali i široki narodni slojevi. Zbog rešenja tog pitanja Srbija je i ušla u Prvi svetski rat. Svrha ovoga teksta je da dokaže da se ne radi samo geopolitičkoj nužnosti kao činjenici, već i o istorijskom pravu Srbije, odnosno srpske nacije. No, najpre treba odgovoriti na pitanje šta je istorijsko pravo. To nije pitanje čisto apstraktnoga prava, budući da je istorijsko pravo nasledno pravo koje prelazi s pokolenja na pokolenje jedne nacije, već je i istorijsko-pravno pitanje. Zato taj odgovor nije moguć bez istorijskih i uporedno istorijskih razmatranja. Imajući to u vidu, ovaj se tekst bavi i istorijskim pravom Ugarske i fiktivnim hrvatskim "historijskim državnim pravom". Koje su međunarodne granice Srbije predočava beseda potpukovnika Dušana Simovića 13. novembra 1918. godine u zagrebačkoj sabornici: "Srbiji − po pravu oružja, a na osnovu ugovora o primirju s Mađarskom… pripada sledeća teritorija: Banat do linije Oršava-Karansebeš-r. Maroš-Arad-ispod Segedina; Bačka do linije Horgoš-Subotica-Baja; Baranja do linije Batasek-Pečuj-Barč i dalje rekom Dravom do Oseka; Srem i Slavonija do linije željezničke pruge Osek-Đakovo-Šamac; cela Bosna i Hercegovina i Dalmacija do rta Planka. Van te teritorije, da se možete opredeljivati po volji: da idete sa Srbijom ili da formirate zasebnu državu." Simović ne spominje i sledeće međunarodno pravno relevantne akte: Londonski ugovor od 26. aprila 1915. godine i memorandum vlada Antante od 16. avgusta 1915. godine. U ove međunarodne granice akt od 1. decembra 1918. godine o ujedinjenju u Kraljevstvo SHS nije mogao da dira pošto je to bio akt, kako tekst pokazuje, za koji je važilo unutrašnje pravo Srbije. Tekst stoji na stanovištu da Srbija ima pravo da od Bugarske zahteva koridor uz južnu obalu Dunava do izlaska na Crno more kao naknadu za ratnu štetu koju je Bugarska u ratu 1941-1944. godine prouzrokovala srpskom narodu. Tu odštetu "oprostio" je Bugarskoj 1947. godine Josip Broz Tito. Međutim, kako tekst pokazuje, taj "oprost" je pravno nevažeći, pošto Tito nije bio jugoslovenski državljanin, pa, sledstveno tome, nije mogao da vrši nikakve državne funkcije niti donosi pravne akte vezane za te funkcije.