PROGRAM UREDJENJA SRBIJE KAO STALEŠKO-DEMOKRATSKE DRŽAVE

 

Još je veliki francuski politički mislilac Montesquieu (1689-1755) utvrdio da je politička sloboda obezbedjena jedino u državi u kojoj su zakonodavstvo, uprava i sudstvo povereni državnim organima koji su nezavisni jedni od drugih (takozvana "teorija podele vlasti"). No, pojava političkih stranaka (partija) kao masovnih i čvrstih organizacija za kontrolu birača i države polovinom 19. veka u državama koje su dotle poznavale podelu vlasti kao ustavni princip, ubrzo ce taj princip pretvoriti u puku formalnost. Jer, te i takve političke stranke nisu ništa drugo do sultanati, i pod njihovom vladavinom narod jedino može da bira kome će sultanu da bude poslušan do narednih izbora. Takav režim Montesquieu bi nazvao kombinacijom "despotije sviju" i "despotije jednoga". O Sjedinjenim Američkim Državama, koje se najvećma zaklinju u svoju (formalnu) podelu vlasti i (formalnu) demokratiju i žele da tim "blagodetima" budu uzor celome svetu, sasvim ispravno je još 1915. godine pisao H.S. Chamberlain: "čak Sjedinjene Države nalaze se u stvarnosti u stanju neprekidne anarhije i bezbožne samovolje pojedinca: Jedino despotska vlast časovitog predsednika i neverovatno zamršena državna mašinerija poput brane iznutra predupredjuju razaranje..." Zbog vladavine najnižih interesa u toj zemiji, njen režim bi najispravnije bilo nazvati "pornokratijom". No, i druge partokratije su u duštini pornokratije. Zar se i u nas toliko ljudi ne bavi profesionalno politikom samo zato, da bi neometani od sudova i policije, koji stoje pod njihovom kontrolom, mogli da pribavljaju nezakonite koristi!? Istinska podela vlasti, u kojoj bi stranački uticaj bio ograničen jedino na zakonodavstvo, javlja se, medjutim, kao jedini lek protiv partokratske pornokratije. Kako pak doći do takvog režima?
Ako se udubimo u Montesquieu-ovo učenje, otkrićemo da je osnovna pretpostavka podele vlasti podela zakonodavnog tela na dva doma, koji bi bili potpuno ravnopravni, "simetrični", na narodnu skupštinu i skupštinu plemića, Dvodomno ustrojstvo, koje počiva na ravnoteži političko-društvenih snaga, moralo bi da bude ponovo uvedeno, uz odredjene bitne korekcije koje zahtevaju promenjene okolnosti.
Narodno predstavništvo imalo bi Narodnu skupštinu, a i taj dom se, osim što bi bio ograničen isključivo na zakonodavstvo, ne bi razlikovao od savremenih narodnih skupština. A upravo to ograničenje dovelo bi i do korenitog ozdravljenja stranačkog života. Stranački prvaci, znajuci da mogu da utiču jedino na donošenje zakona, te da su samim tim lišeni uticaja na upravu i sudstvo, prestali bi da budu - da parafraziramo Max-a Weber-a - ljudi koji "žive od politike" i postali bi ljudi "koji žive za politiku", istinski narodni tribuni. Drugi dom Narodnog predstavništva bila bi Staleška skupština, koja bi se zasnivala na delegatskom načelu; njeni članovi mogli bi da u svako doba budu opozvani od staleža koji su ih izabrali. Danas, naime, staroga naslednog plemstva ili više nema ili je izgubilo svoju funkciju. Njegovo mesto zauzelo je plemstvo rada koje predstavljaju staleške elite. Sledeća izmena u odnosu na bivši dvodomni sistem sastojala bi se u "asimetričnosti" domova Narodnog predstavništva. Pošto je interes naroda kao celine samo ono što je opšte i načelno, samo bi Narodna skupština imala pravo da donosi zakone koji su izraz opšte volje. Staleška skupština, kao izraz podele funkcija i rada, imala bi u svojoj nadležnosti upravu kao izraz posebne volje, koju bi vodila zajedno sa državnim poglavarom. Jedini izuzetak bio bi u tome, što bi zakone koji se tiču staleške autonomije zajedno donosila oba doma. Staleška skupština bi, zajedno sa državnim poglavarom, donosila i uredbe kojima se izvršavaju zakoni.
Pojedini kolegijumi Staleške skupštine kao predstavništva pojedinih staleža predlagali bi državnom poglavaru najmanje dvojicu kandidata za resorne ministre, i ministar bi postajao onaj kandidat koga bi imenovao državni poglavar. Ukoliko imenovanje ne bi usledilo u odredjenom roku, ministrom bi postajao prvopredloženi kandidat. Pre isteka mandata, ministar bi mogao da bude smenjen samo ako je povredio zakon, što mora da utvrdi Vrhovni sud, ill ako to odluče činioci koji su učestvovali u njegovom imenovanju.
U ovom ustrojstvu nestalo bi i funkcije predsednika vlade (ministarskog saveta) koji u režimu partokratije ima ulogu stranačkog diktatora. Ostala bi, doduše, i dalje potreba koordinisanja rada različitih ministarstava, no nju bi mogao da zadovoljava državni poglavar.

Šta su staleži?

Odgovor na to pitanje je prost, budući da se svaki stalež vezuje za neku trajnu nacionalnu ili društvenu funkciju u nekoj državi. Kao takvi, staleži postoje u svakoj državi pa i u savremenoj, samo što su u ovoj poslednjoj lišeni učešca u vrhovnoj vlasti i potisnuti, uz izvesne izuzetke, u sferu privatnog prava. U Zapadnoj Evropi, staleži su imali udeo u vrhovnoj vlasti u doba takozvane "staleške monarhije". Tu vlast su izgubili u doba "apsolutne monarhije" (16-18. vek) delimično, a posle gradjanskih revolucija u 18. i 19. veku i potpuno; prazninu koju njihov nihilizam ostavlja za sobom, popunila je upravo stranačka despotija. No, naša namera ne ide u pravcu ponovnoga oživljavanja staleške države staroga kova. U toj državi staleži su bili neravnopravni; u novoj staleškoj državi vladala bi pravna jednakost svih staleža. Zanimljivo je da je Jugoslovenski Ustav "samoupravnog socijalizma" od 7. aprila 1965. godine propisivao neku vrstu staleškog uredjenja kroz "veća radnih ljudi u radnim zajednicama" (Privredno veće, Prosvetno-kultumo veće, Socijalno-zdravstveno veće i Organizaciono-političko veće). Samo, to staleško uredjenje bilo je tek puka fasada pred licem jedne diktature boljševičko-fašistickog tipa. Novo staleško ustrojstvo činilo bi, naprotiv, svaku diktaturu nemogućom. (Nastavak sledi.)